અમૂલ દવે

સંયુક્ત આરબ અમીરાત (યેએઈ) અને ભારત દ્વારા વૈશ્વિક શિક્ષણ ક્ષેત્રે લેવામાં આવેલા તાજેતરના નિર્ણયો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યા છે. એક તરફ અમીરાત સુરક્ષા અને વિચારધારાનાં કારણોસર પશ્ચિમથી અંતર જાળવી રહ્યું છે તો બીજી તરફ ભારત તેને વિકાસની સૌથી મોટી તક તરીકે જોઈ રહ્યું છે.

અમીરાત સરકારે વર્ષ 2026 ના એકેડેમિક સત્ર માટે એક અત્યંત આશ્ર્ચર્યજનક અને વ્યૂહાત્મક જાહેરાત કરી છે, જેમાં યુનાઇટેડ કિંગડમ (યુકે) ની યુનિવર્સિટીઓને સરકારી શિષ્યવૃત્તિ માટેની માન્ય યાદીમાંથી બાકાત કરી દેવામાં આવી છે. આ નિર્ણય પાછળનું મુખ્ય કારણ બ્રિટિશ યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં વધતો જતો ‘મુસ્લિમ બ્રધરહુડ’ જેવી સંસ્થાઓનો પ્રભાવ છે. અમીરાત આવાં સંગઠનને આતંકવાદી જૂથ માને છે અને તેના પ્રભાવને પોતાની આંતરિક સુરક્ષા માટે ગંભીર જોખમ ગણે છે.

અમીરાતી સત્તાવાળાઓનું માનવું છે કે મુક્ત શૈક્ષણિક વાતાવરણના નામે બ્રિટિશ યુનિવર્સિટીઓ માં ઇસ્લામિક કટ્ટરવાદને પ્રોત્સાહન મળી રહ્યું છે માટે અમીરાત નથી ઈચ્છતું કે તેમના યુવાન નાગરિકો વિદેશમાં અભ્યાસ દરમિયાન આવી વિચારધારાના સંપર્કમાં આવે અને ક્રમશ: કટ્ટરવાદી બની જાય...

અલબત્ત, આ નિર્ણયથી માત્ર સરકારી ભંડોળ અટકશે, પણ જે પરિવાર પોતાના ખર્ચે બાળકોને UK મોકલવા માગતા હોય તેમના પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી, પરંતુ અમીરાતના ઉચ્ચ શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા એવી ડિગ્રીઓની માન્યતાને લઈને પણ હવે કડક વલણ અપનાવવામાં આવ્યું છે.

યુએઈના નિર્ણયને પગલે સાઉદી અરેબિયા અને કુવૈત જેવા અન્ય મુસ્લિમ દેશો પણ હવે સતર્ક બન્યા છે. સાઉદી અરેબિયાએ વિદેશી શિષ્યવૃત્તિ માટે ‘કિંગ સલમાન પ્રોગ્રામ’ હેઠળ યુનિવર્સિટી ઓની યાદી કડક બનાવી છે, જેથી વિદ્યાર્થીઓ ઉદારવાદી કે કટ્ટરવાદી વિચારધારાના પ્રભાવમાં ન આવે. આ મુસ્લિમ દેશો હવે વેસ્ટર્ન કેમ્પસ પર વૈચારિક દેખરેખ વધારી સુરક્ષિત શિક્ષણને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે.

જોકે યુએઈના આ સંરક્ષણાત્મક વલણની બિલકુલ વિપરીત સ્થિતિ ભારતમાં જોવા મળે છે. ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ માટે અત્યારે યુરોપ શિક્ષણનું નવું પ્રવેશદ્વાર બની રહ્યું છે. વર્ષ 2025ના આંકડા અનુસાર, આશરે 10 લાખથી વધુ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ વિદેશમાં છે, જેમાં યુરોપિયન દેશોનો હિસ્સો સતત વધી રહ્યો છે. જર્મની, ફ્રાન્સ, આયર્લેન્ડ અને નેધરલેન્ડ જેવા દેશો હવે ભારતીયોની પ્રથમ પસંદગી બની રહ્યા છે. 

જર્મનીમાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં જે ઉછાળો આવ્યો છે તે વૈશ્વિક સ્તરે નોંધપાત્ર છે. 2023-24 ના વર્ષમાં જર્મનીમાં 49,483 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ હતા, જે અગાઉના વર્ષ કરતાં 15.1 ટકા નો વધારો દર્શાવે છે. નિષ્ણાતોના મતે 2030 સુધીમાં આ સંખ્યામાં 297 ટકા થી વધુનો વધારો થવાની સંભાવના છે.

આ આકર્ષણ પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર છે, જેમાં જર્મનીની પબ્લિક યુનિવર્સિટીઓમાં મફત અથવા અત્યંત ઓછી ફીમાં ઉપલબ્ધ શિક્ષણ અને સ્ટેમ (સ્ટેમ) ક્ષેત્રે જર્મનીનું વિશ્વકક્ષાનું સંશોધન મહત્ત્વનું છે. વધુમાં, અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી 18 મહિના સુધી નોકરી શોધવાની છૂટ પણ વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષી રહી છે.

ફ્રાન્સ પણ આ દિશામાં સક્રિયપણે આગળ વધી રહ્યું છે અને તેણે 2030 સુધીમાં 30,000 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને આવકારવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. ફ્રાન્સમાં વિજ્ઞાન, કલા અને મેનેજમેન્ટના કોર્સમાં ભારતીયોની રુચિ સતત વધી રહી છે. એ જ રીતે, આયર્લેન્ડ હવે અમેરિકાને પાછળ છોડીને ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ માટે એક મોટું ગંતવ્ય બન્યું છે. 

પરંપરાગત રીતે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકા અને કેનેડા જતા હતા, પરંતુ વિઝા પ્રક્રિયાની જટિલતા, વધતા રિજેક્શન રેટ અને અસહ્ય મોંઘા શિક્ષણને કારણે હવે યુરોપ વધુ સાનુકૂળ જણાય છે. અમેરિકામાં શિક્ષણનો ખર્ચ વાર્ષિક રૂ 30-50 લાખ સુધી પહોંચે છે, જ્યારે યુરોપમાં આ ખર્ચ રૂ 10-15 લાખમાં પૂર્ણ થાય છે. આ ઉપરાંત, યુરોપના અનેક દેશ કુશળ શ્રમિકોની અછતનો સામનો કરી રહ્યા હોવાથી તે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને અભ્યાસ બાદ કાયમી વસવાટ માટે પણ પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે.

અમીરાત અને ભારત વચ્ચેનો આ તફાવત વૈશ્વિક ગતિશીલતાને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવે છે. યુએઈ માટે શિક્ષણ એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સાંસ્કૃતિક ઓળખનો વિષય છે, તેથી તેઓ કોઈપણ પ્રકારનું વૈચારિક જોખમ લેવા માગતા નથી. જ્યારે ભારત માટે, વિદેશી શિક્ષણ એ આર્થિક સમૃદ્ધિ અને જ્ઞાન-આધારિત અર્થતંત્ર તરફ આગળ વધવાનો માર્ગ છે. 

યુએઈના નિર્ણયથી બ્રિટિશ યુનિવર્સિટીઓને મોટો આર્થિક ફટકો પડી શકે છે, કારણ કે આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓ તેમની આવકનો મુખ્ય સ્તોત્ર છે. આ પગલું યુકે સરકારને તેના કેમ્પસમાં સલામતી અને શૈક્ષણિક સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે દબાણ કરી શકે છે. 

બીજી તરફ, ભારત માટે યુરોપિયન શિક્ષણ એ ‘સોફ્ટ પાવર’ વધારવાનું માધ્યમ છે. જ્યારે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ યુરોપમાં શિક્ષણ મેળવીને ત્યાંની મોટી કંપનીમાં મહત્ત્વના હોદ્દા સંભાળે છે ત્યારે તે ભારત અને યુરોપ વચ્ચેના વ્યાપારિક અને રાજકીય સંબંધોને નવી ઊંચાઈ પર લઈ જાય છે.

જર્મની જેવા અન્ય દેશ પણ હવે ભારતીય પ્રતિભાને આકર્ષવા માટે વિશેષ વિઝા પોલિસી અને શિષ્યવૃત્તિઓ ઓફર કરી રહ્યા છે, જે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની મહત્ત્વાકાંક્ષાને વેગ આપે છે. વિદેશમાં અભ્યાસનું આ વધતું વલણ માત્ર ડિગ્રી પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક એક્સપોઝર અને સારી જીવનશૈલી મેળવવાની ઇચ્છા પણ પ્રગટ કરે છે. 

નિષ્કર્ષમાં કહી શકાય કે, આગામી દાયકામાં યુરોપિયન યુનિયન ભારત માટે સૌથી મોટું શૈક્ષણિક અને વ્યાપારિક ભાગીદાર બની રહેશે. જ્યારે યુએઈ જેવા દેશજ સમૂહ સુરક્ષાનાં કારણોસર પીછેહઠ કરે છે ત્યારે ભારત જેવો દેશ તેને પોતાના યુવાનો માટે નવી તકમાં ફેરવી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ વિદ્યાર્થીઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સરકાર માટે વૈશ્વિક શિક્ષણના બદલાતા પ્રવાહોને સમજવા માટે અત્યંત વિચારણીય છે.