મિજાજ મસ્તી - સંજય છેલ

ટાઇટલ્સ: 

આઝાદીનો ખરો અર્થ કુંવારી વ્યક્તિ જ જાણે છે. (છેલવાણી)

એક ભારતીય ને પાકિસ્તાની વચ્ચે ‘આઝાદી’ વિશે ચર્ચા થઈ. ભારતીયએ ગર્વથી કહ્યું,

‘અમારે ત્યાં તો દિલ્હીમાં સંસદ સામે અમે સૂત્રો પોકારી શકીએ કે ‘ભારતીય સરકાર, હાય હાય અને તોયે અમને કોઇ પકડે નહીં કે જેલમાં ના નાખે.’ તો સામે મૂર્ખ પાકિસ્તાનીએ કહ્યું, ‘એમાં શું? એમ તો અમે પણ ઇસ્લામાબાદમાં અમારી પાર્લામેંટ સામે બોલી શકીએ કે- ‘ભારતીય સરકાર, હાય હાય! ને અમને પણ કોઇ ના પકડે!’

આ રમૂજમાં આઝાદી વિશેની લિમિટેડ સમજ વિશે બધું આવી જાય છે! જોક્સ અપાર્ટ, આઝાદીની એક વ્યાખ્યા એ પણ છે કે- કોઇપણ સામે કંઇપણ બોલવાની કે અભિવ્યક્તિની આઝાદી! જે આપણાં દેશમાં છે- હજી તો બાકી આપણા દેશમાં, આપણી પાસે કેટકેટલી સાઇઝમાં ‘આઝાદી’ અવેલેબલ છેને? આપણને બિંદાસ ટ્રેનમાં ટિકિટ ના કઢાવવાની, બેફામ સિગ્નલ તોડીને ભાગી જવાની, ઇન્કમ-ટેક્સ ના ભરીને દેશપ્રેમની વાતો કરવાની, બે નંબરના પૈસે નેતાઓ ખરીદીને ગાંધીજી વિશે ભાષણ આપવાની, ફેસબૂક કે ટ્વિટર જેવા સોશ્યલ મીડિયા પર કોઇને પણ બેફામ ગાળો આપવાની કેટકેટલી આઝાદી આપણને તૈયાર ભાણે મળી છે.

આપણે આપણા જ દેશના રોડ પર પાન-તમાકુ થૂંકીને, પોલિસ કે જજને ખરીદીને, ભ્રષ્ટ-કોમવાદી ગુંડાઓને ચૂંટણીમાં જીતાડીને, વોટ ના આપીને, પછી સતત સરકારોને ભાંડીને એવું ઘણું બધું ના કરવાનું કરીને પછી પાછા ઉન્માદ કે ઉત્સાહથી ‘જય હિંદ’ કહીને ઝંડાને સલામી ભરી શકીએ છીએ!

આપણે એટલા આઝાદ તો છીએ જ કે વોટ્સ-એપ ગ્રુપમાં ગમે તેવાં જૂઠાણાં કે વિકૃત ઇતિહાસની વાતો ફેલાવી શકીએ. ફિલ્મોમાં, છાપાં-ટીવીમાં કે સોશ્યલ મીડિયામાં પોલીસ પર, સિસ્ટમ કે સરકાર પર, બેફામ જોક તો મારી જ શકીએ છીએ ને?

ઇંટરવલ:

દર-ઓ-દિવાર પે હસરત કી નઝર કરતે હૈ.

ખુશ રહો એહલે વતન, હમ તો સફર કરતે હૈં. (વાજિદ અલી શાહ)

તમામ મર્યાદાઓ સાથે આજે પણ આપણે એટલા આઝાદ તો છીએ જ કે કાંચળી ઉતારતા સાપની જેમ, જૂની સરકારને ફગાવી દઇએ છીએ. 5 વરસે આપણે નવી સરકાર ચૂંટીએ છીએ ને જૂની સરકારની બેફામ ટીકા કરી શકીએ છીએ. ક્યારેક તો એમ લાગે કે આપણે નવી સરકારોની નવેસરથી નિંદા કરી શકીએ એટલે જ એને ચૂંટીએ છીએ. વળી સાથોસાથ આપણી પાસે એવી આઝાદી પણ છે કે આપણે જૂની સરકારોને ને જૂના પીઢ નેતાઓને બેફામ ગાળો પણ આપી શકીએ છીએ.

આપણી આઝાદીની અનેક કમીઓ હોવા છતાં જુઓ કે આપણી આજુબાજુના દેશોમાં કેટલી આઝાદી બચી છે? પાકિસ્તાનમાં તો આપણા કરતાં પા ભાગની આઝાદી યે નથી કારણ કે ત્યાં તો 1947 બાદ મોકો મળતા લગભગ લશ્કર જ દેશ ચલાવે છે, ત્યાં ભૂલથી વચ્ચે વચ્ચે ઇલેક્શન જેવું કશુંક ભજવાઇ જાય છે! તાલિબાની, અફઘાનિસ્તાન સાથે તો સરખામણી કરવી એ તો આપણા દેશનું અપમાન છે. બીજી બાજુ, ખતરનાક પાડોશી ચીનમાં પણ હવે ચૂંટણી જેવું રહ્યું જ નથી ને મીડિયામાં જાનલેવા ખામોશી છે. ત્યાંના સમાચાર, દમનકારી સરકારના લોખંડી દરવાજાની બહાર આવતા જ નથી. ચીનમાં તો સવાલ પૂછવા પર જ સવાલ કરવામાં આવે ને એનો એક જ જવાબ છે મોત! પણ એની સરખામણીએ આપણે આઝાદ ભારતના 140 કરોડ લોકો, 1947થી વિવિધ સરકારો સામે નિરાશ થઇ, રડી કકળીને, ગાળો આપવા માટે પણ આટઆટલાં વર્ષથી કમસેકમ ‘આઝાદ’ તો છીએ!

શું છે કે દર વરસે 26 જાન્યુઆરી કે 15મી ઓગસ્ટ આવે એટલે 

આપણને મનોજકુમાર ટાઇપ, ઇંસ્ટંટ દેશભક્તિના હરખનો એટેક આવે છે અને ઓફકોર્સ આવવો પણ જોઇએ લેકિન-કિંતુ-પરંતુ, સવાલ તો રહી રહીને એ જ ઊઠે છે કે ખરી આઝાદી શું બલા છે? કેવળ સિસ્ટમ કે સરકારની ટીકા કરવી એ જ કે એક આદર્શ સમાજની રચના આપણે લોકોએ જાતે પોતે પણ કોશિશ કરવી એ?

અરે, આજેય આપણાં નાનાંમોટાં શહેરોમાં અમુક ધર્મના લોકોને તો છોડો, પણ અમુક જાતિઓને ઘર આપવામાં યે આનાકાની થાય છે. બસ-ટ્રેનની મુસાફરી દરમિયાન સાથી મુસાફર દ્વારા ‘તમે જાતે કેવા?’ કે ‘તમે વેજ કે નોનવેજ’- જેવા સવાલો હજીયે આપણી ઓળખની આગળ સવાલ બનીને ઊભા રહે છે. પછી ત્યાં આપણું ‘આધાર કાર્ડ’, નિરાધાર બનીને રહી જાય છે! કમબખ્ત, આપણા સમાજમાં ઘર કરી ગયેલા અનેક પ્રકારના ભેદભાવ કે પૂર્વગ્રહોની ગુલામીમાંથી આપણે આઝાદ થઇશું ત્યારે જ સાચા અર્થમાં આઝાદ થયેલા ગણાશું.

ખેર, વો સુબ્હ કભી તો આયેગી

‘પીપલ વર્સિસ લેરી ફ્લિંટ’- નામની અંગ્રેજી ફિલ્મમાં ‘હસ્લર’ નામના સેક્સ-મેગેઝિનના એડિટર-માલિક લેરી હસ્લર પર અશ્ર્લીલતાનો આરોપ હતો. 

એ જ ફિલ્મમાં એક પ્રેસ- કોન્ફરંસમાં લેરી, પત્રકારોની ભીડ સામે મોટા પડદા પર અત્યંત નગ્ન અને ઉઘાડા ફોટા એક પછી એક દેખાડે છે અને સાથોસાથ અમેરિકાની સેનાએ વિયેટનામમાં યુદ્ધમાં જે અત્યાચારો કરેલા એના ફોટા પણ દેખાડે છે. 

નગ્ન ફોટા અને યુદ્ધની હિંસાના ક્રૂર ફોટા, બંનેને સામસામે દેખાડયા પછી લેરી પૂછે છે: ‘બોલો, બીભત્સ શું છે? માણસનું નગ્ન શરીર કે માણસની નગ્ન ક્રૂરતા?’ અમેરિકાના રૂઢિવાદી ચર્ચ સામે લડી રહેલા એડિટરનો આ પ્રશ્ન જ લોકશાહીમાં ‘આઝાદી’ની ખરી વ્યાખ્યા છે, કદાચ.

એની વે, ભલે આપણી સરકાર માઇબાપ, દેશનું 100% ભલું ના કરી શકતી હોય પણ હજીયે આપણને થોડાઘણા આક્રોશની આઝાદી તો આપે છે, એ કંઇ નાનીસૂની મહેરબાની છે? તો હે આઝાદ દેશના દોસ્તો, કાલે ગણતંત્ર દિવસે આઝાદ હવામાં શ્વાસ લેવાની ખુશી મુબારક.

એંડટાઇટલ્સ:
ઇવ: તું આઝાદ છે?
આદમ: સવાલ છે કે ઉખાણું?