મહેશકુમાર મકવાણા
રામબાણ વાગ્યાં હોય તે જાણે! ઓલ્યા મૂરખ મનમાં શું આણે?
ધ્રુવને લાગ્યાં, પ્રહલાદને લાગ્યાં, તે ઠરીને બેઠા રે ઠેકાણે;
ગર્ભવાસમાં શુકદેવજીને લાગ્યાં, એ તો વેદ-વચન પરમાણે.
મોરધ્વજ રાજાનું મન હરી લેવા, હરિ આવ્યા જે ટાણે;
લઈ કરવત મસ્તક પર મેલ્યું, પત્ની-પુત્ર બેઉ તાણે.
મીરાંબાઈ ઉપર ક્રોધ કરીને, રાણોજી ખડ્ગ જ તાણે;
વિષના પ્યાલા ગિરધરલાલે આરોગ્યા, એ તો અમૃતને ઠેકાણે.
નરસિંહ મહેતાની હૂંડી સ્વીકારી, ખેપ કરી ખરે ટાણે;
આગળ સંત અનેક ઓધાર્યા, એવું ધનો ભગત ઉર આણે.
- ધના ભગત
ધના ભગતનું નામ આવે અને ‘રામબાણ વાગ્યાં હોય તે જાણે’ યાદ ન આવે એવું બને ખરું? પંક્તિ લોકજીભે એવી ચઢી ગઈ છે કે ઘણી વાર આપણે એ બોલી જઈએ છીએ, પણ એની ભીતરમાં પડેલા ઘા સુધી પહોંચતા નથી. બાણ વાગે તો માણસ ઘાયલ થાય. પગ ડગમગે. લોહી વહે. અહીં તો રામનું બાણ વાગે છે. એ પણ ઘા કરે છે, પણ આ ઘામાંથી લોહી નહીં, પ્રેમ વહે છે. માણસ પડી નથી જતો; પોતાના સાચા ઠેકાણે આવીને ઊભો રહે છે. ‘રામબાણ’નો બીજો અર્થ અચૂક ઉપાય પણ થાય. રામનું નામ પણ એવું જ. એક વાર હૃદયમાં ઊતરે પછી એની અસર ખાલી જતી નથી.
પણ આવો ઘા સમજાવવો કોને? એટલે કહે છે: ‘ઓલ્યા મૂરખ મનમાં શું આણે?’ જેને કદી પ્રેમ થયો નથી એને પ્રેમીની બેચેની સમજાવવી કપરું કામ છે, જેને ભક્તિનો સ્પર્શ થયો નથી એને મીરાંનો વિષનો પ્યાલો, મોરધ્વજની કરવત કે નરસિંહની હૂંડી ગાંડપણ લાગે. આપણે પણ જીવનને લાભ અને નુકસાનના કાંટે તોળતા રહીએ છીએ. જ્યાં લાભ દેખાય ત્યાં આગળ વધીએ અને જ્યાં નુકસાન દેખાય ત્યાં પાછા ફરીએ. ભક્તનો હિસાબ જુદો છે. એને શું મળ્યું એ અગત્યનું નથી. એ કોનો થયો એ અગત્યનું છે. આ વાત મનમાં આણવાથી સમજાતી નથી. બાણ વાગે ત્યારે સમજાય છે.
સૌથી પહેલાં ધ્રુવ અને પ્રહ્લાદની વાત આવે છે. બંને બાળક. એકને પિતાના ખોળામાં સ્થાન ન મળ્યું અને બીજાને પોતાના પિતાનો જ વિરોધ સહેવો પડ્યો. છતાં બંને પ્રભુભક્તિમાંથી ખસ્યા નહીં. ધનાજી કહે છે કે રામબાણ લાગ્યાં પછી ‘તે ઠરીને બેઠા રે ઠેકાણે.’ કેવી સરસ વાત! બાણ વાગે તો માણસ અસ્થિર થાય, પણ પ્રભુનું બાણ માણસને ઠારે. આપણું મન કેટકેટલી જગ્યાએ દોડે છે. માન મળે ત્યાં, ધન મળે ત્યાં, કોઈ આપણને સ્વીકારે ત્યાં. છતાં ઠેકાણું મળતું નથી. ધ્રુવ અને પ્રહ્લાદનું દૃષ્ટાંત કહે છે કે સાચું ઠેકાણું બહારની બેઠકમાં નહીં, અંતરની અડગ શ્રદ્ધામાં છે.
શુકદેવજીને તો ગર્ભવાસમાં જ આ બાણ લાગ્યાં. ભક્તિ માટે ઉંમર જોઈએ? મોટાં થવું પડે? ઘણાં ગ્રંથો વાંચવા પડે? ધનો ભગત કહે છે કે વાત તૈયારીની છે. ધરતી તૈયાર હોય તો પહેલો વરસાદ પડે અને સુગંધ ફૂટી નીકળે. હૃદય તૈયાર હોય તો પ્રભુનો એક સંકેત પૂરતો છે. ‘વેદ-વચન પરમાણે’ કહી પોતાની વાતને પરંપરાનું પ્રમાણ આપે છે, પણ અહીં પ્રમાણ કરતાં ભાવ મોટો છે. ઈશ્વર ક્યારે બોલાવે એનું કોઈ વયપત્રક નથી. કોઈને બાળપણમાં સ્પર્શે, કોઈને વૃદ્ધાવસ્થામાં અને કોઈને જીવનની ભારે ઠોકર પછી.
પછી આવે છે મોરધ્વજ રાજાની વાત. ‘મન હરી લેવા, હરિ આવ્યા.’ આ શબ્દોને ધીમેથી વાંચીએ તો મજા પડે. હરિ આવે છે અને મન હરી લે છે, પણ મન હરી લેવું એટલે કેવળ મીઠી મધુર લાગણી આપવી એમ નહીં. ક્યારેક પ્રભુ આપણા સમર્પણને એની છેલ્લી હદ સુધી લઈ જાય છે. રાજા મસ્તક પર કરવત મૂકે છે અને પત્ની-પુત્ર એને તાણે છે. દૃશ્ય કઠોર છે. ભક્તિમાં આવી કઠોર સ્થિતિ શા માટે? કારણ કે આપણે પ્રભુને બધું આપવાની વાત સહેલાઈથી કરીએ છીએ, પણ બધુંમાં આપણું મસ્તક, આપણી મરજી અને આપણો અહંકાર પણ આવે છે. એ આપવાનો વારો આવે ત્યારે કરવતનો અર્થ સમજાય છે.
મીરાંની સામે રાણોજી ખડ્ગ તાણે છે. પછી વિષનો પ્યાલો આવે છે. હવે મીરાં શું કરે? ગિરધરને છોડીને જીવન બચાવે કે ગિરધરને પકડીને મૃત્યુને પણ સ્વીકારી લે? મીરાં માટે આ પ્રશ્ન જ નથી. એના જીવનનું નામ જ ગિરધર છે. એટલે ધનો ભગત અદ્ભુત વાત કહે છે: ‘વિષના પ્યાલા ગિરધરલાલે આરોગ્યા.’ પ્યાલો મીરાંના હોઠે છે, પણ વિષ ગિરધર આરોગે છે. ભક્ત પોતાનું દુ:ખ એકલો વેઠતો નથી એવી એની શ્રદ્ધા છે. પછી વિષનું શું થાય? એ અમૃતને ઠેકાણે થઈ જાય. પ્યાલો એનો એ જ છે; એને જોનારી આંખ બદલાઈ ગઈ છે.
આપણાં જીવનમાં ખડ્ગ કે વિષનો પ્યાલો કદાચ ન આવે, પણ અપમાન આવે છે. એકલતા આવે છે. કોઈ નજીકનું માણસ આપણને સમજતું નથી એવી વેદના આવે છે. ત્યારે આપણને પ્રશ્ન થાય: મારી સાથે જ આવું કેમ? મીરાંનો માર્ગ કહે છે કે દુ:ખને નાનું બતાવવું નથી, પણ એને ગિરધરની હાજરીથી ખાલી પણ રહેવા દેવું નથી. પ્રભુપ્રેમ દુ:ખને હંમેશાં દૂર કરી દેતો નથી. એ દુ:ખમાંથી પસાર થતી વખતે આપણો હાથ પકડી રાખે છે. આ હાથનો અનુભવ જેને થયો છે તે જ જાણે કે વિષ અમૃતના ઠેકાણે કેવી રીતે પહોંચે છે.
નરસિંહ મહેતાની વાત આવે ત્યારે ભજન ઘરઆંગણાના વ્યવહારમાં ઊતરી આવે છે. હૂંડી એટલે વિશ્વાસનો કાગળ. એની પાછળ લખનારની શાખ ઊભી હોય. નરસિંહ પાસે ધનની શાખ કેટલી? દુનિયાની નજરે કદાચ કશી નહીં, પણ શામળિયા ઉપરનો વિશ્વાસ એવો કે હૂંડી લખી આપે. અને હરિ એ હૂંડી સ્વીકારે. ‘ખેપ કરી ખરે ટાણે’ - સમયસર પહોંચી જાય. આપણને તો પ્રભુ પણ આપણી ઘડિયાળ પ્રમાણે કામ કરે એવું જોઈએ છે. સહેજ મોડું થાય તો વિશ્વાસ ડગવા લાગે. નરસિંહનો વિશ્વાસ કહે છે કે ખરો સમય આપણો નક્કી કરેલો સમય જ હોય એવું જરૂરી નથી.
ધ્રુવનું ઠેકાણું, પ્રહ્લાદની અડગતા, શુકદેવનું ગર્ભજ્ઞાન, મોરધ્વજની કરવત, મીરાંનો પ્યાલો અને નરસિંહની હૂંડી - ધનો ભગત એક પછી એક દૃશ્ય આપણી સામે મૂકે છે. લાંબી કથા કહેતા નથી. માત્ર નામ લે છે અને આખી કથા આપણી સ્મૃતિમાં જાગી ઊઠે છે. દરેક કડી પછી ‘રામબાણ’ પાછું આવે છે. જાણે પૂછે છે: આ બધાની ભીતરમાં એક જ શક્તિ હતી, કઈ? જવાબ છે પ્રભુપ્રેમ. રૂપ જુદાં છે. કોઈમાં એ સ્થિરતા બને છે, કોઈમાં સમર્પણ, કોઈમાં નિર્ભયતા અને કોઈમાં વિશ્વાસ, પણ બાણ એક જ છે.
‘ઠેકાણે, પરમાણે, ટાણે, તાણે, આણે’નો પ્રાસ ભજનને વહેતું રાખે છે. બોલતાં બોલતાં પંક્તિ ગાવા માંડે છે. ‘લાગ્યાં’ શબ્દ વારંવાર નથી આવતો, છતાં દરેક પ્રસંગમાં એનો ઘા સંભળાય છે. ધના ભગતની ભાષા પણ કેવી સીધી! ભારે તત્ત્વજ્ઞાન નથી. બાણ, ઠેકાણું, કરવત, પ્યાલો અને હૂંડી - આપણા જાણીતા શબ્દો છે. ધનો ભગત આ લોકપ્રતીકોમાંથી ભક્તિના અસાધારણ અનુભવને ઊભો કરે છે. સાચી સંતવાણીની આ જ ખૂબી છે. શબ્દો જમીનના હોય અને અર્થ આકાશ સુધી લઈ જાય.
અંતે ધના ભગત કહે છે: ‘આગળ સંત અનેક ઓધાર્યા, એવું ધનો ભગત ઉર આણે.’ ઉર આણે એટલે હૃદયમાં લાવે, યાદ કરે. મુશ્કેલી આવે ત્યારે આપણે ભયને ઉરમાં લાવીએ છીએ. ધનો ભગત સંતોના ઉદ્ધારને ઉરમાં લાવે છે. સ્મરણથી શ્રદ્ધા ફરી જીવતી થાય છે. આખું પદ એક ઘાની વાતથી શરૂ થાય છે અને ઠેકાણે પહોંચવાની વાતમાં પૂરું થાય છે. રામબાણ પહેલા આપણો ખોટો આધાર વીંધે છે. પછી મનની દોડ અટકાવે છે. પછી અહંકારને કરવત નીચે મૂકે છે, વિષમાં ગિરધરની હાજરી બતાવે છે અને અંતે વિશ્વાસની હૂંડી પ્રભુના હાથમાં સોંપાવે છે, જેને આ બાણ વાગ્યું છે એ ઘાયલ પણ છે અને સાજો પણ. એ જ એની ગત જાણે.
