(અમારા પ્રતિનિધિ તરફથી)

મુંબઈ: ભારતના નિયંત્રક અને ઓડિટર જનરલ (કેગ)એ મહારાષ્ટ્રમાં હાઇબ્રિડ એન્યુઇટી મોડેલ (એચએએમ) હેઠળ હાથ ધરવામાં આવેલા રોડ પ્રોજેક્ટ્સમાં 297.97 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચને બિનજરૂરી ગણાવ્યો હતો. આ અહેવાલ બુધવારે રાજ્ય વિધાનસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.એચએએમ એક જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી મોડેલ છે જ્યાં સરકાર બાંધકામ દરમિયાન પ્રોજેક્ટ ખર્ચનો એક ભાગ ચૂકવે છે, જ્યારે વિકાસકર્તા બાકીના ભાગને માટે ભંડોળ પૂરું પાડે છે અને સમય જતાં નિશ્ર્ચિત વાર્ષિક ચૂકવણી દ્વારા ચૂકવવામાં આવે છે. ‘હાઇબ્રિડ એન્યુઇટી મોડેલ દ્વારા મહારાષ્ટ્રમાં રસ્તાઓના સુધારણા’ના પ્રદર્શન ઓડિટમાં 2018-19થી 2022-23 સુધીના સમયગાળાને આવરી લેવામાં આવ્યો હતો.

રાજ્ય સરકારે નવેમ્બર 2017માં એચએએમ હેઠળ 30,000 કરોડ રૂપિયાના અંદાજિત રોકાણ સાથે 90,608 કિ.મી.માંથી 10,576 કિ.મી.ના રસ્તા વિકસાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે તેમાં 18,000 કરોડ રૂપિયાની 60 ટકા સરકારી ઇક્વિટી અને 12,000 કરોડ રૂપિયાની 40 ટકા ખાનગી ઇક્વિટીનો સમાવેશ થાય છે. રિપોર્ટમાં નોંધાયું છે કે ફ્લેક્સિબલ પેવમેન્ટની ‘ક્રસ્ટ જાડાઈ’ માટે સ્પષ્ટીકરણ, જે વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ્સ (ડીપીઆર)માં અંદાજિત મિલિયન સ્ટાન્ડર્ડ એક્સલ્સ (એમએસએ) મુજબ જરૂરિયાત કરતાં વધુ હતું, તેના કારણે 297.97 કરોડ રૂપિયાનો બિનજરૂરી ખર્ચ થયો હતો.  તેણે ડીપીઆરમાં ખામીઓ પણ દર્શાવી, જેમાં ઘટક-વાર અંદાજ વિના ઉપયોગિતા સ્થળાંતર માટે એકંદર જોગવાઈ અને ડીપીઆર સલાહકારો માટે દરખાસ્ત વિનંતી (આરએફપી)માં ખોટી કલમનો સમાવેશ સામેલ છે, જેના પરિણામે ટાળી શકાય તેવો ખર્ચ થયો હતો. 

કેગે જણાવ્યું હતું કે 195 કામોને આવરી લેતા 78 જેટલા ડીપીઆર 217.40 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં જમીન સંપાદન પ્રવૃત્તિઓ માટે 5.55 કરોડ રૂપિયાની બિનજરૂરી જોગવાઈનો સમાવેશ થતો હતો, જે હાથ ધરવામાં આવી ન હતી. સરકાર દ્વારા ભંડોળ જારી કરવામાં વિલંબ થવાને કારણે, 42 પસંદ કરેલા એચએએમ પેકેજોમાંથી ત્રણમાં સત્તાવાળાઓ સમયસર માઇલસ્ટોન અને વાર્ષિક ચુકવણી કરવામાં નિષ્ફળ ગયા, જેના કારણે ક્ધસેશનર્સને રૂ. 4.65 કરોડનું વ્યાજ ચૂકવવું પડ્યું. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે પૂર્ણ ખર્ચની ખોટી ગણતરી, બાંધકામ દરમિયાન કરવામાં આવેલી ચૂકવણીનું ઓછું ગોઠવણ અને ખોટા વ્યાજ દર લાગુ કરવાને કારણે ચોક્કસ કિસ્સાઓમાં વધારાની ચુકવણી કરવામાં આવી હતી.

ઓડિટમાં ઓપરેશન અને જાળવણી ખર્ચમાં વીમા શુલ્કના અવાસ્તવિક લોડિંગને પણ ઓળખવામાં આવ્યું હતું, જેના પરિણામે 42 પસંદ કરેલા પેકેજોમાંથી 17 પેકેજોમાં 34.56 કરોડ રૂપિયાનો વધારાનો વીમા બોજ પડ્યો હતો. વીમા શુલ્ક વાસ્તવિક પ્રીમિયમને બદલે અંદાજિત પ્રોજેક્ટ ખર્ચના 0.15 ટકા અંદાજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ક્ધસેશનર્સ રૂ. 10.34 લાખથી રૂ. 46.13 લાખ સુધીની જોગવાઈઓ સામે વાર્ષિક રૂ. 0.50 લાખથી રૂ. 9.07 લાખ ચૂકવતા હતા. રસ્તાની લંબાઈને ધ્યાનમાં લીધા વિના પેટ્રોલિંગ ખર્ચ માટે દર વર્ષે રૂ. 10 લાખની એકંદર જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી હતી.

અહેવાલમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે ત્રણ પેકેજોમાં કામ ફરજિયાત વન મંજૂરી મેળવ્યા વિના શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેના કારણે ડી-સ્કોપિંગ અથવા બિન-અમલ થયું હતું. ત્રણ કિસ્સાઓમાં, સાંકડા નાના પુલોના કવરેજ, નબળા પુલોના પુનર્નિર્માણ અને અધૂરા પુલના પટ્ટાઓને કારણે રસ્તાઓનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ થયો ન હતો.

ઓડિટમાં ગંભીર દેખરેખ ખામીઓ નોંધવામાં આવી હતી, જેમાં તકેદારી અને ગુણવત્તા નિયંત્રણ વર્તુળો દ્વારા નિરીક્ષણમાં ખામી, મુખ્ય ઇજનેર, અધિક્ષક ઇજનેર અને કાર્યકારી ઇજનેર સ્તરે નિરીક્ષણ લક્ષ્યોનો અભાવ, અને 42 પેકેજોમાંથી 20 માં સ્વતંત્ર ઇજનેરો અને 29 પેકેજોમાં સલામતી સલાહકારોની નિમણૂકમાં વિલંબનો સમાવેશ થાય છે. ઓ એન્ડ એમ તબક્કા દરમિયાન કોઈ સ્વતંત્ર ઇજનેરોની નિમણૂક કરવામાં આવી ન હતી.

કેગે કામગીરી સુરક્ષા સબમિટ કરવામાં વિલંબ, એસ્ક્રો કરારોના અમલ અને ભૌતિક પ્રગતિના સીમાચિહ્નો પ્રાપ્ત કરવામાં વિલંબ, તેમજ સંયુક્ત ભૌતિક નિરીક્ષણ દરમિયાન જોવા મળેલા નબળા અથવા બિન-જાળવણીના કિસ્સાઓ પણ નોંધ્યા હતા. જોકે, અહેવાલમાં ચોક્કસ પટ્ટાઓમાં સુધારેલ કનેક્ટિવિટીની નોંધ લેવામાં આવી હતી. પસંદગીના પેકેજોના અમલ પછી, 606 કિમીની અષ્ટ-વિનાયક યાત્રા માટે મુસાફરીનો સમય બેથી ત્રણ દિવસથી ઘટીને 13 કલાક અને 30 મિનિટ થઈ ગયો છે, એમ તેમાં જણાવાયું છે.

એમપીસીબી નિયમો લાગુ કરવામાં નિષ્ફળ, ઉદ્યોગો ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણના ધોરણોનું પાલન કરતા નથી: કેગ 

ભારતના નિયંત્રક અને ઓડિટર જનરલ (કેગ)એ 2017 અને 2022 વચ્ચે મહારાષ્ટ્ર પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (એમપીસીબી)ની કામગીરીમાં ગંભીર ખામીઓ દર્શાવી છે, જેમાં જણાવાયું છે કે ઘણા ઉદ્યોગો ફરજિયાત સંમતિ વિના કાર્યરત હોવાનું અને પ્રક્રિયા ન કરાયેલ ગંદા પાણીને જળ સંસ્થાઓમાં છોડતા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

2017-18થી 2021-22ના સમયગાળાને આવરી લેતા જળ પ્રદૂષણ અટકાવવામાં એમપીસીબીની ભૂમિકા પરના ‘વિષય વિશિષ્ટ પાલન ઓડિટ’માં જાણવા મળ્યું છે કે કાનૂની જોગવાઈઓ હોવા છતાં, ઘણા ઉદ્યોગો સ્થાપના અને સંચાલન માટે સંમતિ મેળવ્યા વિના કામ કરી રહ્યા હતા.
મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભા સમક્ષ રજૂ કરાયેલા અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે એમપીસીબી, જેને નિયમોના ઉલ્લંઘન બદલ પ્લાન્ટ બંધ કરવાનો આદેશ આપવાની પણ સત્તા છે, તે અમલમાં ખામી ધરાવતું જણાયું હતું.

આ ઓડિટ જૂન અને નવેમ્બર 2022 વચ્ચે હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં 158 ઉદ્યોગોની ‘સંયુક્ત ભૌતિક ચકાસણી’નો સમાવેશ થતો હતો. કેગએ નોંધ્યું હતું કે માનવબળની અછતને કારણે દેખરેખમાં ભારે અવરોધ હતો, જેના કારણે નિરીક્ષણો ઓછા થયા. ભૌતિક ચકાસણી દરમિયાન, ઓડિટરોએ શોધી કાઢ્યું હતું કે પ્રદૂષિત ગંદા પાણી અને શુદ્ધિકરણ ન કરાયેલ ગટર પાણીના સ્ત્રોતોમાં છોડવામાં આવી રહ્યા હતા, ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ (ઈટીપી) યોગ્ય રીતે કાર્ય કરતા ન હતા, અને ઓનલાઇન સતત ઉત્સર્જન દેખરેખ પ્રણાલીઓ (ઓસીઈએમએસ) સ્થાપિત કરવામાં આવી ન હતી.

અહેવાલમાં સંમતિ ફીના મૂલ્યાંકન અને સંગ્રહમાં અનિયમિતતાઓનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં જણાવાયું હતું કે આ ઉદ્યોગોની બેલેન્સ શીટ અને રેડી રેકનર દરો પર સતત આધારિત ન હતા, જેના કારણે ચાર્જિંગ ઓછું થયું હતું. એમપીસીબી બિન-પાલનના કિસ્સામાં બેંક ગેરંટી મેળવવા અથવા ચકાસવામાં નિષ્ફળ ગયું અને જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં જપ્તી શરૂ કરી ન હતી, ઓડિટમાં જાણવા મળ્યું હતું. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ઉદ્યોગોની નિરીક્ષણ મુલાકાતોમાં 53.50 ટકા અને 68.35 ટકા વચ્ચે નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. ઓડિટમાં જણાવાયું છે કે ખાંડ, કાગળ અને ફાર્માસ્યુટિકલ એકમો જેવા અત્યંત પ્રદૂષિત ઉદ્યોગોના નિરીક્ષણોમાં 58 થી 84 ટકાનો ઘટાડો થયો હતો, આ ક્ષેત્રોમાં નિર્ધારિત ધોરણોનું સતત પાલન ન થયું હોવાનું નોંધાયું હતું.

સાત ખાંડ ઉદ્યોગોની સંયુક્ત ચકાસણી દરમિયાન, ઈટીપીના આઉટલેટ પર એકત્રિત કરવામાં આવેલા શુદ્ધિકરણના નમૂનાઓ માન્ય મર્યાદા કરતાં વધી ગયા હતા, જે બિનઅસરકારક ટ્રીટમેન્ટ દર્શાવે છે. પાંચ કોમન એફલુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (સીઈટીપી)માં, 12થી 53ની નિર્ધારિત શ્રેણી સામે ફક્ત 6થી 23 પરિમાણોનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. એમપીસીબીની છ પ્રાદેશિક કચેરીઓમાં પરીક્ષણ કરાયેલા 12,319 નમૂનાઓમાંથી, 5,033 નમૂનાઓ નિર્ધારિત ધોરણોનું પાલન કરતા ન હતા. કેગએ જણાવ્યું હતું કે આ ‘વ્યવસ્થિત’ નિષ્ફળતાઓએ પ્રદૂષણ નિયંત્રણને નબળું પાડ્યું હતું.