દિવ્યકાંત પંડ્યા

બોલિવૂડની ઓળખ જો કોઈ એક વાત સાથે સૌથી વધુ સંકળાયેલી હોય તો તે રોમાન્સ છે. વર્ષોથી ભારતીય સિનેમાની સૌથી મોટી તાકાત તેની લવ સ્ટોરીઝ રહી છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં પ્રેમને રજૂ કરવાની રીતમાં ઘણો ફેરફાર આવ્યો છે. જૂની ફિલ્મ્સમાં જે પ્રકારનો રોમાન્સ જોવા મળતો હતો તે આજની ફિલ્મ્સમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.

સમયની સાથે સમાજ બદલાયો, લોકોના વિચારો પલટાયા છે અને તેની સીધી અસર બોલિવૂડની લવ સ્ટોરીઝ પર પણ પડી છે. 

ભારતીય સિનેમાનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં પ્રેમને ખૂબ જ સરળ અને સંકોચભરી રીતે રજૂ કરવામાં આવતો હતો. તે સમયના સમાજમાં ખુલ્લેઆમ પ્રેમ વ્યક્ત કરવો સામાન્ય વાત નહોતી. હીરો અને  હીરોઇન એકબીજાને જોઈને ગીત ગાય, બગીચામાં ફરતા જોવા મળે અથવા વરસાદમાં પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરે... એટલું જ પ્રેમ દર્શાવવા માટે પૂરતું ગણાતું હતું. ‘મુગલ-એ-આઝમ’, ‘બરસાત’ અને ‘ગાઇડ’ જેવી ફિલ્મ્સમાં પ્રેમને ખૂબ જ લાગણીસભર રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યો  હતો.

સિત્તેર અને એંસીના દાયકામાં બોલિવૂડમાં ઍક્શન ફિલ્મ્સનું પ્રભુત્વ વધવા લાગ્યું, પરંતુ રોમાન્સનું મહત્ત્વ યથાવત્ રહ્યું.

‘બોબી’ જેવી ફિલ્મ્સે યુવાનોના પ્રેમને નવી ઓળખ આપી. આ ફિલ્મમાં વર્ગભેદ વચ્ચેની લવ સ્ટોરી દર્શાવવામાં આવી હતી જે તે સમય માટે નવી બાબત હતી. ધીમે-ધીમે પ્રેમકથાઓમાં પરિવારનો વિરોધ, સમાજની માન્યતાઓ અને વ્યક્તિગત સપનાંઓ જેવા મુદ્દાઓ પણ જોડાવા લાગ્યા.

બોલિવૂડના રોમાન્સની વાત કરીએ અને નેવુંના દાયકાનો ઉલ્લેખ ન કરીએ એવું શક્ય નથી. ઘણા લોકો આ સમયને રોમેન્ટિક ફિલ્મ્સનો સુવર્ણ યુગ માને છે. ‘દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે, ‘હમ આપકે હૈ કૌન..!’, ‘દિલ તો પાગલ હૈ’, ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ અને ‘પરદેસ’ જેવી ફિલ્મ્સે આખી પેઢીના પ્રેમ વિશેના વિચારોને પ્રભાવિત કર્યા હતા.

આ સમયની ફિલ્મ્સમાં એક રસપ્રદ બાબત જોવા મળતી હતી. પાત્રો આધુનિક હતાં, પરંતુ તેમની વિચારસરણીમાં પરિવારનું મહત્ત્વ પણ જળવાયેલું હતું. ‘દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે’માં રાજ અને સિમરનની લવ સ્ટોરી તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. તે બન્ને  પ્રેમ કરે છે, પરંતુ પરિવારની મંજૂરી વિના લગ્ન કરવા તૈયાર નથી. આ વિચાર તે સમયના ભારતીય સમાજ સાથે ખૂબ સારી રીતે જોડાઈ ગયો હતો.

એ સાથે રોમાન્સ વધુ ભવ્ય પણ બન્યો. વિદેશી લોકેશન્સ, મોટાં લગ્ન, સુંદર કપડાં અને યાદ રહી જાય એવાં ગીતો ફિલ્મ્સની ઓળખ બની ગયાં. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના બરફાચ્છાદિત પહાડો અને સરસ દૃશ્યો વચ્ચે ફિલ્માવવામાં આવેલાં ગીતોએ દર્શકોને એક સપનાની દુનિયામાં લઈ જવાનું કામ કર્યું. ઘણા લોકો માટે પ્રેમ વિશેની કલ્પનાઓ પણ ફિલ્મ્સમાંથી જ ઘડાતી હતી.

2000 પછી બોલિવૂડની પ્રેમકથાઓમાં ધીમે-ધીમે બદલાવ જોવા મળ્યો. દેશ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યો હતો. યુવાનો માટે કારકિર્દી, શિક્ષણ અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા મહત્ત્વની બનવા લાગી હતી. તેની અસર ફિલ્મ્સમાં પણ જોવા મળી. ‘કલ હો ના હો’, ‘વીર-ઝારા’, ‘હમ તુમ’ અને ‘જબ વી મેટ’ જેવી ફિલ્મ્સે પ્રેમને વધુ વાસ્તવિક રીતે રજૂ કર્યો. ખાસ કરીને ‘જબ વી મેટ’ આધુનિક રોમેન્ટિક ફિલ્મ્સનાં મહત્ત્વનાં ઉદાહરણ તરીકે જોવામાં આવે છે. ગીત અને આદિત્યનાં પાત્રો સંપૂર્ણ નથી. તે  ભૂલો કરે છે, મુશ્કેલીઓનો સામનો કરે છે અને જીવનમાંથી શીખે છે. 

સમયની સાથે મહિલાઓનાં પાત્રોમાં પણ મોટો ફેરફાર આવ્યો છે. પહેલાં ઘણી ફિલ્મ્સમાં હીરોઇનનું પાત્ર હીરોની આસપાસ જ ફરતું હતું, પરંતુ આજની ફિલ્મ્સમાં મહિલાઓ પોતાની ઓળખ, કારકિર્દી અને સપનાંઓ ધરાવે છે. ‘ક્વીન’, ‘ડિયર જિંદગી’ અને ‘પીકુ’ જેવી ફિલ્મ્સે દર્શાવ્યું કે જીવનમાં ખુશ રહેવા માટે માત્ર રોમેન્ટિક સંબંધ જ જરૂરી નથી. આત્મવિશ્વાસ અને પોતાની જાતને સમજવું પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે.

છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં બોલિવૂડે પ્રેમનાં એવાં પાસાંઓ પણ દર્શાવ્યાં છે જે પહેલાં બહુ ઓછા જોવા મળતાં હતાં.

‘રૉકસ્ટાર’, ‘તમાશા’, ‘રામલીલા’, ‘એ દિલ હૈ મુશ્કિલ’ અને ‘લૈલા મજનુ’ જેવી ફિલ્મ્સમાં એકતરફી પ્રેમ, હૃદયભંગ અને ભાવનાત્મક સંઘર્ષને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવ્યા છે. આ ફિલ્મ્સ એ વાત સ્વીકારે છે કે દરેક લવ સ્ટોરીનો અંત ખુશીભર્યો જ હોય એવું જરૂરી નથી.

ટેક્નૉલૉજીએ પણ રોમાન્સને ઘણો બદલ્યો છે. પહેલાં પ્રેમપત્રો અને લાંબી રાહ જોવાની વાતો ફિલ્મ્સમાં જોવા મળતી હતી. આજે વોટ્સએપ, ઇન્સ્ટાગ્રામ, વીડિયો કૉલ અને સોશ્યલ મીડિયા સંબંધોનો એક ભાગ બની ગયા છે. તેથી નવી ફિલ્મ્સમાં પણ આવી બાબત જોવા મળે છે. પાત્રો ઑનલાઇન મળે છે, ચૅટ દ્વારા વાત કરે છે અને ઘણી વખત સોશ્યલ મીડિયા તેમના સંબંધોને અસર પણ કરે છે.

બોલિવૂડ હવે માત્ર પરંપરાગત લવ સ્ટોરીઝ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યું. લિવ-ઇન રિલેશનશિપ, છૂટાછેડા પછીનો પ્રેમ, બીજી તક અને વિવિધ પ્રકારના સંબંધો પણ ફિલ્મ્સમાં સ્થાન પામી રહ્યા છે. ‘શુભ મંગલ જ્યાદા સાવધાન’ જેવી ફિલ્મ્સે પ્રેમનાં વિવિધ સ્વરૂપો અંગે ચર્ચા શરૂ કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. આ બતાવે છે કે બોલિવૂડ હવે સમાજના બદલાતા વિચારોને વધુ ખુલ્લા મનથી સ્વીકારી રહ્યું છે.

એક વાત નિશ્ર્ચિત છે કે પ્રેમ હંમેશાં માનવ જીવનનો મહત્ત્વનો ભાગ રહેશે અને જ્યાં સુધી પ્રેમ જીવંત રહેશે, ત્યાં સુધી બોલિવૂડની ફિલ્મ્સમાં રોમાન્સ પણ જીવંત રહેશે. તેનું સ્વરૂૂપ બદલાઈ શકે, રજૂઆત બદલાઈ શકે, પરંતુ દર્શકોના દિલમાં તેની જગ્યા ક્યારેય ઓછી નહીં થાય!     
લાસ્ટ શોટ
પ્રેમ અને સંગીતનો સંબંધ હજુ પણ બોલિવૂડની સૌથી મોટી ઓળખ છે.