આજે જ એર ઈન્ડિયાની ફ્લાઈટમાં એર ટર્બ્યુલન્સ થયું અને એને કારણે વિમાનની છત પર તિરાડો પણ જોવા મળી. આ ઘટનાને કારણે સેંકડો પ્રવાસીઓના જીવ અદ્ધર થઈ ગયા. સામાન્યપણે વિમાનમાં મુસાફરી કરતી વખતે અચાનક પ્લેન હવામાં ધ્રૂજવા લાગે કે નીચેની તરફ ઝૂકી જાય ત્યારે મોટાભાગના મુસાફરો ગભરાઈ જતા હોય છે. આ સ્થિતિને ટેકનિકલ ભાષામાં 'એર ટર્બ્યુલન્સ' (Air Turbulence) કહેવામાં આવે છે. વિમાનમાં લાગતા આ આંચકા સામાન્ય ઘટના હોઈ શકે છે, પરંતુ કેટલીકવાર આકાશમાં સર્જાતું ગંભીર ટર્બ્યુલન્સ મુસાફરો માટે જોખમી પણ સાબિત થઈ શકે છે. ચાલો સમજીએ કે એર ટર્બ્યુલન્સ કેમ થાય છે અને તે દરમિયાન કઈ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.

શું છે એર ટર્બ્યુલન્સ? (Air Turbulence)
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, એર ટર્બ્યુલન્સ એ હવામાં અનિયમિત કે અશાંત પવનનો પ્રવાહ છે. જે રીતે દરિયામાં મોજાં ઉછળે છે કે કાર ખરાબ રસ્તા પરથી પસાર થાય ત્યારે આંચકા અનુભવાય છે, તે જ રીતે જ્યારે વિમાન અલગ-અલગ ઘનતા (Density), તાપમાન કે ઝડપ ધરાવતા પવનના પ્રવાહમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તેને આંચકા અનુભવાય છે.

એર ટર્બ્યુલન્સ થવાના મુખ્ય કારણો:
થર્મલ ટર્બ્યુલન્સ (Thermal Turbulence): જ્યારે સૂર્યની ગરમીથી જમીન ગરમ થાય છે, ત્યારે ગરમ હવા ઉપર તરફ જાય છે અને ઠંડી હવા નીચે આવે છે. હવાની આ હલચલ વિમાનના સંતુલનને અસર કરે છે.
પર્વતીય પવન (Mountain Waves): જ્યારે વિમાન ઊંચા પર્વતો પરથી પસાર થાય છે, ત્યારે પર્વતો સાથે અથડાઈને ઉપર તરફ ફેંકાતો પવન પ્લેનની સ્થિરતા બગાડે છે.
ખરાબ હવામાન અને વાદળો: વાવાઝોડું, ભારે વરસાદ કે ઘેરા વાદળો (Cumulonimbus Clouds) માંથી પસાર થતી વખતે વિમાનમાં ભારે આંચકા અનુભવાય છે.
ક્લિયર એર ટર્બ્યુલન્સ (CAT - Clear Air Turbulence): આ સૌથી ખતરનાક ટર્બ્યુલન્સ ગણાય છે. તે સંપૂર્ણપણે વાદળરહિત અને સાફ આકાશમાં અત્યંત ઊંચાઈ પર થાય છે, જેને પાઇલટના રડાર પણ અગાઉથી શોધી શકતા નથી.

શું એર ટર્બ્યુલન્સથી પ્લેન ક્રેશ થઈ શકે?
આધુનિક કોમર્શિયલ એરક્રાફ્ટ (વિમાનો) અત્યંત મજબૂત અને આવા ટર્બ્યુલન્સનો સામનો કરવા માટે જ ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા હોય છે. ટર્બ્યુલન્સને કારણે પ્લેન ક્રેશ થવાની ઘટનાઓ અત્યંત દુર્લભ છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં જો મુસાફરોએ સીટબેલ્ટ ન બાંધ્યો હોય, તો જ તેમને ઈજા થવાનું જોખમ રહે છે.

મુસાફરોએ શું ધ્યાન રાખવું?
વિમાનમાં પોતાની સીટ પર બેઠા હોવ ત્યારે હંમેશાં સીટબેલ્ટ (Seat Belt) બાંધીને રાખો.
જ્યારે સીટબેલ્ટની સાઈન ઓન હોય ત્યારે કેબિનમાં બિનજરૂરી ચાલવાનું ટાળો.
ફ્લાઇટ એટેન્ડન્ટ્સ (કેબિન ક્રૂ) ની સૂચનાઓનું કડકપણે પાલન કરો.
ગભરાવાને બદલે શાંતિ જાળવી રાખો, કારણ કે પાઇલટ્સ આવા ટર્બ્યુલન્સમાંથી વિમાનને સુરક્ષિત બહાર કાઢવા માટે સંપૂર્ણ તાલીમબદ્ધ હોય છે.