અમૂલ દવે

વર્ષ 2026માં જ્યારે આપણે ચેર્નોબિલની 40મી વરસી પર ઊભા છીએ, ત્યારે પરમાણુ જોખમ માત્ર ઈતિહાસની યાદોમાં નથી, પણ વર્તમાનની વાસ્તવિકતામાં છે. 26 એપ્રિલ 1986ના રોજ યુક્રેનમાં જે બન્યું હતું, તેણે સાબિત કર્યું હતું કે એક નાની માનવીય કે તકનીકી ભૂલ સમગ્ર ખંડને દાયકાઓ સુધી રહેવા લાયક રાખતી નથી. આજે જ્યારે રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષ ચાલુ છે અને યુરોપનો સૌથી મોટો ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટ ઝાપોરિઝ્ઝિયા સતત ગોળીબારની ઝપેટમાં છે, ત્યારે બીજી ચેર્નોબિલ જેવી દુર્ઘટનાનો ડર વિશ્વને સતાવી રહ્યો છે. 

આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી (આઈએએએ) એ વારંવાર ચેતવણી આપી છે કે આધુનિક યુદ્ધમાં પરમાણુ પ્લાન્ટ ‘સોફ્ટ ટાર્ગેટ’ બની ગયા છે. જો આ વર્ષગાંઠ પર કોઈ વ્યૂહાત્મક હુમલો કે આકસ્મિક ગોળીબાર પ્લાન્ટની કુલિંગ સિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે, તો કિરણોત્સર્ગની અસર 40 વર્ષ પહેલા કરતાં પણ વધુ ભયાનક હોઈ શકે છે, કારણ કે અત્યારે આ ક્ષેત્રોમાં સૈન્ય ગતિવિધિઓ ચરમસીમા પર છે.

ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના યુદ્ધમાં પણ આ વર્ષગાંઠ એક ગંભીર વળાંક સાબિત થઈ શકે છે. 28 ફેબ્રુઆરી 2026ના હુમલાઓ પછી ઈરાનના નતાંઝ અને ફોર્ડો જેવા પ્લાન્ટ પર હુમલાનું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. પરમાણુ ઈતિહાસમાં વર્ષગાંઠોનું મનોવૈજ્ઞાનિક મહત્ત્વ ઘણું હોય છે. દુશ્મન દેશો આવી તારીખનો ઉપયોગ મનોવૈજ્ઞાનિક દબાણ લાવવા અથવા ‘રેડ લાઈન’ ક્રોસ કરવા માટે કરી શકે છે. 

ઈરાન પરના આર્થિક પ્રતિબંધો અને અમેરિકાની સૈન્ય નાકાબંધી વચ્ચે, જો ઈરાનના પરમાણુ મથકો પર કોઈ મોટો હુમલો થાય તો તેની પર્યાવરણીય અને માનવીય અસર પશ્ચિમ એશિયાથી લઈને મધ્ય એશિયા અને ભારત સુધી પહોંચી શકે છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ચાલી રહેલી તંગદિલી વચ્ચે જો કોઈ પરમાણુ અકસ્માત સર્જાય તો તે વૈશ્વિક વેપારને દાયકાઓ સુધી પછાડી દેશે.

પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ (એનપીટી)ની 2026ની સમીક્ષા કોન્ફરન્સમાં પણ ચેર્નોબિલની આ વરસી પર ખાસ ચર્ચા થઈ રહી છે. નિષ્ણાતો માને છે કે પરમાણુ પ્લાન્ટ્સને ‘નો-વોર ઝોન’ જાહેર કરવા જોઈએ. ચેર્નોબિલની દુર્ઘટનાએ આપણને શીખવ્યું હતું કે કિરણોત્સર્ગ ને કોઈ સરહદ નડતી નથી. જો આજે કોઈ પરમાણુ હુમલો થાય, તો તેનાથી ઉદ્ભવતા ન્યુક્લિયર વાદળો પવનની દિશા મુજબ યુરોપ, એશિયા કે અમેરિકા સુધી જઈ શકે છે. 

આ જ કારણે વૈશ્વિક સમુદાયે આ વર્ષગાંઠ પર અત્યંત સતર્ક રહેવાની જરૂર છે. કેનેડા જેવા દેશો જે નાના રિએક્ટર્સ (એસએમઆર) વિકસાવી રહ્યા છે, તે પણ આ વરસી પર સુરક્ષા પ્રોટોકોલની સમીક્ષા કરી રહ્યા છે. છેવટે, ચેર્નોબિલ એ માત્ર એક અકસ્માત નહોતો, પણ એક ચેતવણી હતી. 

જો 2026માં ઈરાન-અમેરિકા યુદ્ધ કે યુક્રેન સંઘર્ષમાં આ ચેતવણીને નજરઅંદાજ કરવામાં આવશે, તો માનવજાત એવી ભૂલ કરશે જેનું કોઈ પ્રાયશ્ર્ચિત શક્ય નહીં હોય. આ વરસી આપણને યાદ અપાવે છે કે પરમાણુ ટેકનોલોજી જેટલી શક્તિશાળી છે તેટલી જ તે જોખમી છે જો તેને રાજકીય અહંકાર અને યુદ્ધના મેદાનમાં શસ્ત્ર તરીકે વાપરવામાં આવે.

આજના દિવસે, વિશ્વના નેતાઓએ માત્ર શોક વ્યક્ત કરવાને બદલે એવા નક્કર પગલાં લેવા જોઈએ, જેથી ફરી ક્યારેય કોઈ 26 એપ્રિલ લોહી અને કિરણોત્સર્ગથી ખરડાયેલી ન હોય. 

ઈરાન અને અમેરિકાએ આ ગંભીરતા સમજીને પરમાણુ મથકોની સુરક્ષા અંગે એક વણલિખિત સમજૂતી સાધવી જોઈએ, જેથી યુદ્ધની વચ્ચે પણ એક વૈશ્વિક આપત્તિને ટાળી શકાય. જે રીતે પાકિસ્તાને મધ્યસ્થી શરૂ કરી છે, તેમાં પરમાણુ સુરક્ષાને અગ્રતા આપવી એ જ આ સમયની માગ છે. 

જો આપણે ઈતિહાસમાંથી પાઠ નહીં શીખીએ, તો આપણે તેને ફરીથી જીવવા માટે મજબૂર થઈશું, અને આ વખતે તેની કિંમત કદાચ આખી પૃથ્વીએ ચૂકવવી પડશે માટે અત્યારથી શાણા બનીને સાબદા બની જવું જરૂરી છે.