નિલેશ વાઘેલા
વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ભારતીયોને તાજેતરમાં ઇંધણ બચાવવા, સોનાની ખરીદી એક વર્ષ માટે મુલતવી રાખવા અને બિનજરૂરી વિદેશ પ્રવાસ ઘટાડવાની અપીલ કરવામાં આવી છે, જે હાલ ચર્ચાના ચગડોળે છે અને તે સંદર્ભે વાદવિવાદ પણ થઇ રહ્યા છે કે, સરકારે આની શરૂઆત ખુદથી કરવી જોઇએ.
પ્રધાનોએ પોતે વિદેશ પ્રવાસો બંધ કરવા જોઇએ અને પોતાના કાફલાઓમાં દોડાવવામાં આવતી કારોની સંખ્યા ઘટાડવી જોઇએ. ઓઇલ કંપનીઓનું નુકસાન ઘટાડવા પ્રધાનો પોતાના ભથ્થાંમાંથી આર્થિક સહાય કેમ ના આપી શકે? ગેસ સિલિન્ડરની સબ્સિડી હોય કે ડૉલર બચાવવાની ઝુંબેશ, ભોગ હંમેશાં આમજનતા જ કેમ આપે?
જોકે, આપણે સપાટી પર દેખાતી બાબતો બાજુ પર રાખીને બીજી વાત માંડવી છે. અર્થનિરીક્ષકો એવો વિચાર કરી રહ્યા છે કે ક્યાંક આ આર્થિક લોકડાઉનની તૈયારી તો નથી! જ્યારે રાજકીય નિરીક્ષકો માને છે કે, પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધારા પહેલાની આ તૈયારી છે.
આ સૂચનો ફક્ત ખર્ચમાં સંયમ રાખવાની પ્રતીકાત્મક અપીલ કરતાં વધુ છે. વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાના સમયમાં, રાષ્ટ્રની તાકાત ફક્ત લશ્કરી તૈયારીઓ અથવા આર્થિક વિકાસ દર દ્વારા જ નહીં, પરંતુ તેના નાણાકીય બફર્સની સ્થિતિસ્થાપકતા દ્વારા પણ માપવામાં આવે છે. આ સ્થિતિસ્થાપકતાના કેન્દ્રમાં ભારતનો વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર રહેલો છે.
કેન્દ્રિય મુદ્દો ડૉલર સામેના યુદ્ધથી વધુ ભારતીય ચલણને રક્ષણ આપવાનો છે. આ અપીલ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ખાસ કરીને સંવેદનશીલ ક્ષણે આવી છે.પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ અને ઈરાન-યુએસ સંઘર્ષ પછી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાને કારણે થયેલા વિક્ષેપો વચ્ચે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ 100 ડૉલરથી ઉપર રહ્યા છે.
આપણે ક્રૂડ ઓઇલની આવશ્યકતાના 80 ટકાથી 89 ટકાથી વધુ પુરવઠો આયાત મારફત મેળવીએ છીએ. ખનીજ તેલના ભાવના ઉછાળા સાથે તરત જ ફુગાવા, વેપાર ખાધ, રૂપિયા અને અર્થતંત્રની વ્યાપક સ્થિરતા વિશે ચિંતાજનક પરિસ્થિતિ સર્જાઇ છે. હાલ તો ઇરાનની શાંતિમંત્રણા અમેરિકાએ ઠુકરાવી દીધાં બાદ ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ 105 ડૉલરની આસપાસ પહોંચી ગયા છે. ક્રૂડના ભાવમાં એક એક ડોલરના વધારા સામે ભારતને કરોડો રૂપિયાનો ફટકો પડે છે.
એક વર્ષ સુધી સોનું ન ખરીદો? જ્વેલર્સ અને કારીગરો ચિંતામાં | PM Modi On Gold Buying
— Mumbai Samachar Official (@Samachar_Mumbai) May 12, 2026
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલી યુદ્ધની પરિસ્થિતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં વધતા સોનાના ભાવોની વચ્ચે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ નાગરિકોને એક વર્ષ સુધી સોનું ન ખરીદવાની અપીલ કરી હોવાની ચર્ચાએ દેશભરના… pic.twitter.com/VAZ2BLDWCv
ક્રૂડના ઉછાળાનો સૌથી પહેલો ફટકો ફોરેક્સ રિઝર્વ પર પડે છે. વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત, જેને સામાન્ય રીતે ફોરેક્સ અનામત કહેવામાં આવે છે, તે મૂળભૂત રીતે દેશનો ઇમર્જન્સી ફાઇનાન્શિયલ સપોર્ટ, એટલે કે કટોકટી નાણાકીય ભંડાર છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા સંચાલિત, આ અનામતમાં વિદેશી ચલણ સંપત્તિ, સોનાની હોલ્ડિંગ્સ, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળમાંથી વિશેષ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ અને આઇએમએફ સાથે ભારતની અનામત સ્થિતિનો સમાવેશ થાય છે.
સોના અને વિદેશ પ્રવાસમાં પણ ડૉલર વપરાય છે. અપીલનો હેતુ સીધો પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જો ડૉલરનો ખર્ચ અંકુશિત રહે અને ફોરેક્સની અનામત યથાયોગ્ય સ્તરે જળવાઇ રહે તો, ભારત આયાત માટે સરળતાથી ચુકવણી કરી શકે, બાહ્ય દેવાની જવાબદારીઓનું સંચાલન કરી શકે અને અસ્થિરતાના સમયગાળા દરમિયાન રૂપિયાને સ્થિર કરી શકે.
આરબીઆઇના તાજેતરના ડેટા અનુસાર, પહેલી મે, 2026ના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં ભારતની ફોરેક્સ અનામત આશરે 690.7 બિલિયન ડૉલર હતી.જોકે આ આંકડો વિશ્વના સૌથી મોટા અનામત ભંડોળમાંથી એક છે, આ યાદીમાં ભારતનું સ્થાન વૈશ્ર્વિક સ્તરે ચોથું છે. જોકે, નોંધવા જેવી વાત એ છે કે, એક જ અઠવાડિયામાં વિદેશી હૂંડિયામણ અનામતમાં લગભગ 7.8 બિલિયન ડૉલરનો ઘટાડો થયો છે, જે વૈશ્વિક બજારની હિલચાલ અને રૂપિયાને સુરક્ષિત રાખવા માટે કેન્દ્રીય બેંકના હસ્તક્ષેપો દ્વારા સજાયેલા દબાણને રેખાંકિત કરે છે.
પ્રથમ નજરમાં, લગભગ 700 બિલિયન ડોલરની અનામત પર્યાપ્ત કરતાં વધુ દેખાય છે. અર્થશાસ્ત્રીઓ ઘણીવાર નિર્દેશ કરે છે કે ભારત પાસે હાલમાં 10 મહિનાથી વધુ સમય માટે આયાત કવર છે, જે વૈશ્ર્વિક ધોરણો અનુસાર અનુકૂળ સ્થિતિ માનવામાં આવે છે. આમ છતાં નીતિ ઘડવૈયા માને છે કે ચેતતો નર સદા સુખી! સાવચેત રહેવામાં જ શાણપણ છે.
આનું કારણ સરળ છે. અમેરિકાએ માત્ર ઇરાનના શાંતિ પ્રસ્તાવનો અસ્વીકાર કર્યો છે, ફરી મિસાઇલ હુમલા શરૂ નથી કર્યા. પરંતુ હોર્મુઝ સ્ટ્રેઇટ પર બંને દેશના બ્લોકેડ યથાવત છે. ઇરાન હજુ તેનો કબજો હટાવવા સહમત નથી અને અમેરિકા પણ પીછેહઠ કરવા તૈયાર નથી. આવી પરિસ્થિતિમાં જો ભૂરાજકીય અસ્થિરતા લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો ઇંધણના ભાવ વધારાના આંચકા મજબૂત હૂંડિયામણ અનામતને પણ ઝડપથી ખતમ કરી શકે છે.
ક્રૂડ ઓઇલ ભારતની બાહ્ય નબળાઈનું કેન્દ્ર છે. ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં પ્રત્યેક ડોલરના વધારાનો અર્થ એ છે કે ભારતે આયાત પર વધુ ડોલર ખર્ચવા પડશે. આમ થશે તો વેપાર ખાધ વધુ પહોળી થતી જશે અને વિદેશી ચલણની માગમાં વધારો થતો રહેશે. આ તરફ જેમ જેમ ડોલરની માગ વધે છે, તેમ તેમ રૂપિયો નબળો પડતો જાય છે. નબળો રૂપિયો પાછો આ તરફ આયાતને વધુ ખર્ચાળ બનાવે છે, જે એક દુષ્ચક્ર બનાવે છે અને તે ફોરેક્સ અનામતને ખાલીખમ કરી શકે છે.
આ પડકાર વધુ ગંભીર બને છે કારણ કે તેલ અર્થતંત્રના લગભગ દરેક પાસાને અસર કરે છે. ઊંચા ઇંધણના ભાવ પરિવહન ખર્ચમાં વધારો કરે છે, ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો કરે છે અને ક્ષેત્રોમાં ઇંધણ ફુગાવો વધારે છે. સરકાર ઓછા કર અથવા સબસિડી દ્વારા કેટલાક બોજને શોષી લેવાનું પસંદ કરી શકે છે, પરંતુ આખરે અર્થતંત્ર દબાણ અનુભવે છે. વધેલો ફુગાવો ગ્રાહકની ખરીદશક્તિ ઘટાડે છે જ્યારે વધતા આયાત બિલ ચાલુ ખાતાના સંતુલનને નબળો પાડે છે.
આવા વાતાવરણમાં, ફોરેક્સ બચાવવું એ ફક્ત સરકારી સૂત્રને બદલે રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા બની જાય છે. આ તથ્ય સમજાવે છે કે શા માટે સરકારની અપીલ સોનાની આયાત પર પણ ખૂબ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ભારતનો સોના સાથે ઊંડો સાંસ્કૃતિક અને ભાવનાત્મક સંબંધ છે. લગ્ન, તહેવારો અને ઘરગથ્થુ બચત પરંપરાઓએ પેઢીઓથી પીળી ધાતુને ભારતીય સમાજનો અભિન્ન ભાગ બનાવી છે. પરંતુ આર્થિક રીતે, સોનાની આયાત દેશના ડોલર અનામત પર નોંધપાત્ર દબાણ લાવે છે કારણ કે લગભગ તમામ આયાતી સોના માટે વિદેશી ચલણમાં ચુકવણી કરવી પડે છે.
ભારત વિશ્ર્વના સૌથી મોટા સોનાના ગ્રાહકોમાંનો એક છે, જે વાર્ષિક સેંકડો ટન સોનાની આયાત કરે છે. અનિશ્ર્ચિતતાના સમયગાળા દરમિયાન, સોનાની માગ ઘણીવાર વધુ વધે છે, કારણ કે ઘરો તેને સલામત-સ્વર્ગ સંપત્તિ તરીકે માને છે. જ્યારે આ પરિવારોને ભાવનાત્મક અને નાણાકીય આરામ પ્રદાન કરી શકે છે, ત્યારે તે અર્થતંત્રમાંથી ડોલરના પ્રવાહમાં વધારો કરે છે જ્યારે દરેક વિદેશી ચલણનો પ્રવાહ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
આમ, સોનાની ખરીદીને અસ્થાયી રૂપે ઘટાડવાની વડા પ્રધાનની અપીલ વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વ ધરાવે છે. આ અપીલ કપરા વૈશ્ર્વિક તબક્કા દરમિયાન આર્થિક સ્થિરતાને પ્રાથમિકતા આપવા માટે છે. આ સંદેશ ભારતીય આર્થિક ઇતિહાસના અગાઉના સમયગાળાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યારે સરકારોએ નાગરિકોને રાષ્ટ્રીય હિતમાં આયાતને નિયંત્રિત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.
તેવી જ રીતે, બિનજરૂરી વિદેશી મુસાફરી ઘટાડવાથી વિદેશી ચલણ બચાવવામાં મદદ મળી શકે છે. આઉટબાઉન્ડ ટુરિઝમમાં હોટલ, શોપિંગ, એરલાઇન્સ અને મનોરંજન પર વિદેશમાં નોંધપાત્ર ડોલર ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે. સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં, આવા ખર્ચ ભારતીય અર્થતંત્રનો એક ભાગ છે. જોકે, બાહ્ય તણાવમાં વધારો થવાના સમયગાળા દરમિયાન, વિવેકાધીન ડોલરના પ્રવાહમાં મધ્યમ ઘટાડો પણ અનામત પર દબાણ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.
