ભુજઃ દેશના બીજા નંબરના સૌથી મોટા કચ્છ જિલ્લામાં ચોમાસાના ભારે વિલંબને કારણે વરસાદ આધારિત ખેતી કરતા ખેડૂતો અને માલધારી સમુદાય ગંભીર આર્થિક અને સામાજિક મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહ્યા છે. વાવણીનો સમય પૂર્ણ થવાના આરે છે ત્યારે બાજરો, મગ અને તલ જેવા આગોતરા વાવેતર ધરાવતા પાકો નિષ્ફળ જવાની ભીતિ સેવાઈ રહી છે. બીજી તરફ, સિંચાઈના પાણીના અભાવે ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંડા ઉતરતાં રોકડિયા પાકોને પણ મોટો ફટકો પડ્યો છે. આ સાથે જ ઘાસચારાના ભાવ બમણા થઈ જતાં અને પીવાના પાણીના સ્ત્રોત સુકાઈ જતાં પશુપાલન આધારિત ગ્રામીણ અર્થતંત્ર ખોરવાઈ ગયું છે.
કચ્છની પરિસ્થિતિ અંગે ખેતી ક્ષેત્રે કામ કરતી 'સાત્વિક' સંસ્થાના પ્રતિનિધિ પ્રવીણ મુછડિયાના જણાવ્યા અનુસાર, જો પૂરતો વરસાદ નહીં થાય તો બાજરો, મગ અને સફેદ તથા કાળા તલ જેવા વરસાદ આધારિત પાકો સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ જશે. જોકે, કાસુદા (દિવેલા) અને જુવાર જેવા ખડતલ પાકોનું વાવેતર શક્ય છે, પરંતુ તે ખાદ્ય પાકોના નુકસાનની ભરપાઈ કરી શકશે નહીં. બીજી તરફ, ચાલુ વર્ષે વરસાદ ખેંચાતાં કચ્છની પ્રખ્યાત ખારેક અને કેરીના ઉત્પાદકોને પાક ઉતારવા અને વેચવા માટે વધારાનો સમય મળ્યો હતો, પરંતુ આ નાનો લાભ ઘાસચારા અને પાણીની મોટી કટોકટી સામે નગણ્ય સાબિત થયો છે.
માલધારી સમુદાય માટે ચોમાસાનો વિલંબ પશુપાલન માટે મોટો ફટકો બન્યો છે. કચ્છ જિલ્લા પશુપાલક સંઘના આમદભાઈ તુગાના જણાવ્યા મુજબ, કુદરતી તળાવો સુકાઈ જતાં કે તેનું પાણી અતિશય ક્ષારવાળું બનતાં પશુઓમાં ડીહાઈડ્રેશન અને બીમારીનું પ્રમાણ વધ્યું છે. પરિણામે દૂધના ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે, જેનાથી માલધારીઓની દૈનિક આવક તળિયે પહોંચી છે. એશિયાના સૌથી મોટા ઘાસચારાના મેદાનોમાંના એક એવા ભાતીગળ બન્ની વિસ્તારની સ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક છે.
બન્ની બ્રીડર્સ એસોસિએશનના ઈશાભાઈ મુતવાએ જણાવ્યું હતું કે, બન્નીમાં હાલ ચરિયાણ માટે ઘાસ બચ્યું નથી. ભૂતકાળમાં દક્ષિણ ગુજરાતના સુરત, વલસાડ અને વાપી જેવા વિસ્તારોમાંથી ઘાસ મગાવવામાં આવતું હતું, પરંતુ આ વર્ષે ત્યાં ભારે પૂરના કારણે પુરવઠો બંધ થઈ ગયો છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, વન વિભાગ પાસે અનામત રાખેલું ઘાસ ત્રણ વર્ષથી વધુ સમય સંગ્રહિત રાખી શકાતું નથી. સરકારે હજુ સુધી સત્તાવાર દુષ્કાળ જાહેર ન કર્યો હોવાથી આ ઘાસ અનામત રાખવામાં આવ્યું છે.
પર્યાવરણવિદ્ પંકજ જોશીના જણાવ્યા મુજબ, વરસાદના વિલંબથી બન્નીની ૫૦થી વધુ સ્થાનિક ઘાસની પ્રજાતિઓના અસ્તિત્વ સામે જોખમ ઊભું થયું છે. ઘાસની અછતને કારણે પાલતુ પશુઓ અનામત વન વિસ્તારો તરફ પ્રયાણ કરી રહ્યા છે, જેનાથી વન્યજીવો અને પાલતુ પશુઓ વચ્ચે સંસાધનો માટે સ્પર્ધા વધી છે. કવિ રહીમની પંક્તિ "રહિમન પાની રાખિયે, બિન પાની સબ સુન" આજે કચ્છની સ્થિતિ પર આબેહૂબ સાર્થક થઈ રહી છે. કચ્છના આર્થિક અને પારિસ્થિતિકીય માળખાને તૂટતું અટકાવવા માટે સત્તાવાર દુષ્કાળની રાહ જોયા વિના વહીવટીતંત્ર દ્વારા તાકીદે ઘાસચારાનું વિતરણ અને પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા કરવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે.
(ઉત્સવ વૈદ્ય)
