- ધીરજ બસક
વડીલો કહે છે કે, પહેલાં વાદળોની સાથે જાતજાતના અવાજો અને ચોમાસાની આજીજી કરતી લોકપરંપરાઓ પણ પાછી ફરતી હતી. પરંતુ હવે માત્ર ઋતુ આવે છે. જી હા, તમે સાચું સાંભળ્યું. ભારતમાં ચોમાસું ક્યારેય માત્ર એક ઋતુ નહોતી, તે એક ઉત્સવ પણ હતો, એક સામૂહિક પ્રતીક્ષા પણ હતી, જે આખા સમાજને અંદરથી જોડી દેતી હતી. જૂનની કાળઝાળ બપોરે જ્યારે દૂર આકાશમાં વાદળોની પહેલી ઝાંખી રેખા દેખાતી, ત્યારે જોતજોતામાં ગામડાઓમાં એક અલગ જ ચહલપહલ મચી જતી હતી. લોકો પવનની દિશા પારખતા, બાળકો વૃક્ષો પર ચઢીને વાદળોને નિહાળતા અને સ્ત્રીઓ વરસાદનાં ગીતો ગાવાં લાગતી હતી. આ રીતે ચોમાસું માત્ર ખેતરો માટે જ નહોતું, પરંતુ લોકસંસ્કૃતિ માટે, જીવનના પુનરાગમન જેવું હતું.
પરંતુ બદલાતા સમયમાં આ સાંસ્કૃતિક સંસાર ધીમે-ધીમે ધૂંધળો થતો જઈ રહ્યો છે. આજે વરસાદ તો આવે છે, પણ તેનું સ્વાગત કરનારી લોકપરંપરાઓ નથી, ગીતો અને સામૂહિક ભાવનાઓ નથી. આ બધું જ ગાયબ થતું દેખાઈ રહ્યું છે. ક્યારેક ઉત્તર ભારત, બિહાર, બુંદેલખંડ, રાજસ્થાન અને પૂર્વાંચલના ગામડાઓમાં ચોમાસાની પ્રતીક્ષા એક સાંસ્કૃતિક ઘટના ગણાતી હતી. ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં મહિલાઓ વરસાદના સ્વાગત માટે, તેની આજીજી કરવા માટે, ગીતો ગાતી. પ્રકૃતિ પ્રત્યે આદર, તેના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાની આપણી સામૂહિક લાગણીઓ હવે અદૃશ્ય થઈ રહી છે.
પહેલા જ્યારે જેઠ મહિનામાં ગરમી આવતી, ત્યારે આ ગીતોનો ઉપયોગ પૃથ્વીની તરસ છીપાવવા માટે વાદળોને વિનંતી કરવા માટે થતો. જૂનાં લોકગીતોમાં વરસાદ ફક્ત પાણી નથી, જીવન અને પ્રેમનું પ્રતીક છે, પરંતુ આજે મોબાઈલના સ્પીકર અને ફાસ્ટ ડિજિટલ સંગીતના યુગમાં આ બધી લોકપરંપરાઓ ગાયબ થતી જોવા મળી રહી છે.
નવી પેઢીના મોટાભાગના યુવાનોએ તો કજરી કે વર્ષા ગીતો ક્યારેય સાંભળ્યા જ નથી. ભારતનું લોકસંગીત જે ક્યારેક ઋતુઓ સાથે શ્વાસ લેતું હતું, તે હવે સ્ટેજ પ્રોગ્રામ્સ કે યુટ્યૂબ વીડિયો માટે માત્ર એક પરફોર્મન્સ બનીને રહી ગયું છે. ચોમાસાને આવકારવાની આપણા દેશમાં જે લાંબી લોકપરંપરાઓ હતી, જે પ્રકૃતિ સાથે ઊંડો સંવાદ સાધતી હતી, તે હવે ભાગ્યે જ ક્યાંક દેખાય છે. ગામડાના વડીલો ક્યારેક કીડીઓની હારમાળા જોઈને આકાશ તરફ નજર દોડાવતા અને ગણતરી કરવા લાગતા કે કેટલા કલાકોમાં વરસાદ આવી શકે છે. પક્ષીઓના અવાજ અને હવામાં રહેલા ભેજ પરથી હવામાનને ઓળખવામાં આવતું હતું. પેઢીઓના અનુભવથી વિકસેલું એ લોકજ્ઞાન હવે ક્યાંય રહ્યું નથી. જો ક્યાંક હશે પણ, તો તે મ્યુઝિયમ કે આર્કાઇવ્સમાં બંધ પડ્યું હશે, તેની અભિવ્યક્તિ તો હવે ક્યાંય જોવા મળતી નથી. આજે આપણે ચોમાસાના આગમનને જાણવા માટે માત્ર હવામાન વિભાગ, આપણા મોબાઈલ એપ કે ટીવી ચેનલોના ભરોસે રહીએ છીએ કે તેઓ આપણને જણાવશે કે ચોમાસું ક્યારે આવશે અને ક્યારે નહીં. પ્રકૃતિને સમજવાની જે આપણા સમાજમાં એક સામૂહિક સમજ અને સંસ્કૃતિ હતી, તે લગભગ ગાયબ થઈ ગઈ છે.
રાજસ્થાન અને બુંદેલખંડ આ બાબતમાં સૌથી વધુ સમૃદ્ધ હતા. કદાચ આનું કારણ એ પણ હતું કે અહીં વરસાદ બીજા ઘણા પ્રદેશો કરતાં ઓછો હતો. તેથી, વરસાદને આમંત્રિત કરવા માટે વિવિધ લોક વિધિઓ કરવામાં આવતી હતી. કિશોરો અને યુવાનો ઘરે-ઘરે જઈને મેઘરાજાનાં ગીતો ગાતાં. કેટલીક જગ્યાએ, સ્ત્રીઓ સમૂહ પ્રાર્થના કરતી. આ પરંપરાઓ હવે કાં તો વડીલોની યાદોમાં અથવા પુસ્તકાલયોમાં સાંસ્કૃતિક પુસ્તકો પૂરતી મર્યાદિત છે. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે આ પરંપરાઓ ન તો સંપૂર્ણપણે ધાર્મિક હતી કે ન તો પ્રકૃતિ પૂજા વિશેની અંધશ્રદ્ધાળુ માન્યતાઓમાંથી જન્મી હતી. હકીકતમાં, તે પ્રકૃતિ સાથે સંવેદનશીલ સુમેળ સાધવાની કળામાંથી જન્મી હતી. આ પરંપરાઓ સમાજને જોડતી હતી. આખા ગામની એક સામાન્ય ચિંતા રહેતી. આજે ભાગ્યે જ કોઈ સમસ્યાને લઈને આખું ગામ કે આખો મહોલ્લો ક્યારેય એક થતો હશે. ગામડામાં તો હજુ પણ વરસાદને લઈને એકમત હોઈ શકે છે. પરંતુ શહેરોમાં જો ચાર લોકો વરસાદની તરફેણમાં હશે, તો છ લોકો તેનો વિરોધ કરશે અને દલીલ કરીને સમજાવશે કે વરસાદને કારણે સામાન્ય જનજીવન કેવી રીતે અસ્તવ્યસ્ત થઈ જાય છે. જો કે ગામડાઓમાં હજુ પણ બહુમતી લોકો વરસાદની તરફેણમાં હશે જેથી ખેતરો બચે અને જીવન સરળતાથી આગળ વધે. પરંતુ હવે ગામડાઓમાં પણ જીવનશૈલી એવી થઈ ગઈ છે કે લોકો નથી ઈચ્છતા કે વરસાદ તેમનો આખો દિવસ બગાડે; લોકો ઈચ્છે છે કે જેટલી જરૂર હોય એટલો જ વરસાદ પડી જાય અને પછી હવામાન ચોખ્ખું થઈ જાય. કારણ કે સતત વીજળીના કડાકા-ભડાકા અને ગર્જનાવાળા હવામાનથી લોકોની ઝડપી જીવનશૈલી પર પ્રભાવ પડે છે.
આધુનિક મશીનો અને ઝડપથી બદલાતી કૃષિ વ્યવસ્થામાં પણ આ ભાવનાત્મક સંબંધ ધીમે-ધીમે નબળો પડતો દેખાઈ રહ્યો છે. બાળકોના જીવનમાં ક્યારેક ચોમાસું એક રોમાંચ બનીને આવતું હતું. કાગળની હોડીઓ બનાવવી, વરસાદમાં પલળવું, માટીની સુગંધ ઓળખવી, વૃક્ષોની નીચે ભેગા થઈને વાદળો ગણવા, આ બધું બાળપણનો એક હિસ્સો હતું. પરંતુ આજનું બાળક આ બધી વાતોને કોઈ અજાણી ઘટનાઓની જેમ સાંભળશે. કારણ કે આજનું બાળક મોટે ભાગે રૂમમાં બંધ રહે છે, સ્ક્રીન અને ડિજિટલ મનોરંજનમાં વ્યસ્ત રહે છે; વરસાદ હવે અનુભવ નહીં, માત્ર એક ‘અપડેટ’ બની ગયો છે. જો કે, માત્ર આધુનિકતાએ જ આ લોક સંસ્કૃતિને ગાયબ કરી દીધી હોય એવું નથી, આબોહવા પરિવર્તને પણ આની સાંસ્કૃતિક લયને બગાડી છે. અણધાર્યો વરસાદ, મોડું આગમન કે અચાનક અતિવૃષ્ટિ, ગ્રામીણ જીવનની પરંપરાગત વ્યવસ્થાને બદલી રહી છે. હવે હવામાન ભરોસાપાત્ર રહ્યું નથી. તેથી તેનાથી જોડાયેલી સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ પણ વિખરાવા લાગી છે અને નબળી પડીને અંતના આરે પહોંચી ગઈ છે. આધુનિક મશીનોથી ખેતી કરતા ઘણા ખેડૂતો માટે પણ વરસાદ હવે રોમાંચ કરતાં વધુ ચિંતાનું કારણ બની ગયો છે.
જો કે, આ બધું હોવા છતાં પણ વાર્તા સંપૂર્ણપણે નિરાશાજનક નથી. ભારતના ઘણા ભાગોમાં હવે ભારે સજાગતાથી લોક સંસ્કૃતિને બચાવવાના પ્રમાણિક પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. કજરી અને સાવણી ગીતો માટે લોક કલાકારો તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે. પરંતુ આના માધ્યમથી બચેલી આ સંસ્કૃતિ સ્ટેજ પર તો ખૂબ સારી રીતે જોવા મળે છે, પરંતુ સામાન્ય જનજીવનમાં ન તો આનો કોઈ વિકલ્પ રહ્યો છે અને ન તો આવા મોંઘા સાંસ્કૃતિક આયોજનો સામાન્ય લોકો માટે શક્ય છે. આજે લોક પરંપરા સાથે જોડાયેલા કાર્યક્રમો ‘ક્લાસિક’ અને ‘લક્ઝરી’ બની ગયા છે અને તેમાં અંધાધૂંધ પૈસા ખર્ચાય છે; જ્યારે એક જમાનામાં આ સામાન્ય લોકોની જીવન જીવવાની શૈલી હતી. તેથી આજે એ વાત જરૂરી છે કે આપણે આપણી જૂની લોક પરંપરાઓને પછાત કે જૂનવાણી ગણીને છોડી ન દઈએ, પરંતુ તેને આપણા ભૂતકાળની સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિ તરીકે યાદ રાખીએ, તેને સાચવીને રાખીએ અને આપણા જીવનનો કોઈને કોઈ સ્વરૂપે હિસ્સો પણ બનાવી રાખીએ. કારણ કે જો આપણી આ જૂની લોક સંસ્કૃતિઓ સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ જશે, તો આપણે એક પ્રકારે આપણું સાંસ્કૃતિક અસ્તિત્વ પણ ગુમાવી બેસીશું.
