તમને પણ કોઇકે એપ્રિલ ફૂલ બનાવ્યા હશે...

વિશેષ પ્લસ - નિધિ શુક્લ

અત્યારે એપ્રિલ મહિનો ચાલે છે. તમને પણ કોઇકે એપ્રિલ ફૂલ બનાવ્યા હશે. પણ તમને કદી પ્રશ્ર્ન થયો છે ખરો કે આ એપ્રિલ ફૂલ  બનાવવાની પરંપરા કેવી રીતે અસ્તિત્ત્વમાં આવી? ચાલો આજે તમને આના વિશે  થોડુ જાણીએ.

1 એપ્રિલે લોકોને ફૂલ એટલે કે મૂર્ખ બનાવાનો ટ્રેન્ડ ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડરની શરૂઆત સાથે યુરોપમાં શરૂ થયો હતો. રસપ્રદ વાત એ છે કે કેલેન્ડરમાં ફેરફાર પોતે રમૂજી ઘટના નહોતી; જોકે લોકોએ આ ફેરફારને ધ્યાનથી લીધો નહીં અને સંજોગો એવી રીતે બન્યા કે એપ્રિલ ફૂલ ડે અસ્તિત્વમાં આવ્યો. તેના વિશે સંપૂર્ણ વાત અહીં જાણીએ.

એપ્રિલ ફૂલ ડેનો રિવાજ કેટલો જૂનો છે? 

1 એપ્રિલની આસપાસ આ પ્રશ્ન ઘણીવાર સોશ્યલ મીડિયા પર ચર્ચાનો વિષય બની જાય છે. જોકે લોકો આ ચોક્કસ દિવસે એકબીજાને મૂર્ખ બનાવવા અને રમૂજી મજાક કરવામાં આનંદ માણે છે, તેનો સાચો ઇતિહાસ મજાકમાં નથી, પરંતુ ચોક્કસ સામાજિક પરિવર્તનમાં છે - જે આખરે રમૂજ અને મજાક કરવાના આધુનિક સમયના ટ્રેન્ડમાં વિકસિત થયો.

1 એપ્રિલે મૂર્ખ બનાવવાનો ઇતિહાસમાં યુરોપિયન કેલેન્ડર સાથે જોડાયેલો છે. યુરોપમાં એક ટ્રેન્ડ તરીકે જે શરૂ થયું તે હવે સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાયું છે; ભારત પણ આ ફૂલ એટલે કે મૂર્ખ બનાવવાની પરંપરા શરૂ થઇ. 

પહેલી એપ્રિલે એપ્રિલ ફૂલ ડે ઉજવવાની પરંપરા કેવી રીતે શરૂ થઈ તેના વિશે આપણે વાત કરીએ.

પહેલી એપ્રિલે એપ્રિલફૂલ ડે શા માટે?

એપ્રિલફૂલ ડે અંગે સૌથી વધુ સ્વીકૃત માન્યતા એ છે કે તેની ઉત્પત્તિ 1582થી થઈ છે. ફ્રાન્સે ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર અપનાવ્યું ત્યારે તેનો પાયો નાખવામાં આવ્યો હતો. આ નવી કેલેન્ડર સિસ્ટમ હેઠળ નવા વર્ષની શરૂઆતની તારીખ 1 એપ્રિલથી બદલીને 1 જાન્યુઆરી કરવામાં આવી હતી. જોકે આ ફેરફાર લોકોને પસંદ ન આવ્યો. રસપ્રદ વાત એ છે કે કેલેન્ડર સુધારા પછી પણ કેટલીક વ્યક્તિઓ એપ્રિલમાં નવું વર્ષ ઉજવવાનું ચાલુ રાખ્યું. આ પરંપરા ચાલુ રહી જેના કારણે તેનું પાલન કરનારાઓને ઉપહાસના પાત્રો ગણવામાં આવ્યા - અને તેથી તેઓ ‘એપ્રિલફૂલ’ તરીકે ઓળખાયા.

એપ્રિલફૂલ ડેનો ઇતિહાસ

સોશિયલ મીડિયાના આગમનથી એપ્રિલફૂલની મજાક રમવાનો ટ્રેન્ડ વધુ વેગ પકડ્યો છે.  વાતમાં એક વળાંક પણ છે. ઇતિહાસકારોએ એપ્રિલફૂલ ડેની ઉત્પત્તિ ફક્ત કેલેન્ડર સુધી મર્યાદિત રાખી નથી. તેઓએ આ ચોક્કસ દિવસને હિલેરિયા તહેવાર સાથે પણ જોડ્યો છે - એક લેટિન શબ્દ જેનો અર્થ ‘આનંદકારક’ થાય છે. હિલેરિયા તહેવાર પ્રાચીન રોમ સાથે સંકળાયેલો છે, જ્યાં તે પરંપરાગત રીતે માર્ચના અંતમાં ઉજવવામાં આવતો હતો. પ્રાચીન રોમમાં હિલેરિયા તહેવાર માર્ચના અંતમાં દેવી સાયબેલના માનમાં ઉજવવામાં આવતો હતો. આ તહેવાર દરમિયાન લોકો વિવિધ પોશાક પહેરીને તેમના મિત્રો અને સંબંધીઓની મજાક કરતા હતા. ઘણા ઇતિહાસકારોએ દાવો કર્યો છે કે આ તહેવાર એપ્રિલફૂલ દિવસનો પાયો હતો.

એપ્રિલ ફૂલ દિવસ 2026

18મી સદી સુધીમાં 1લી એપ્રિલે મજાક કે રમૂજ કરવાની પરંપરા સમગ્ર ઇંગ્લેન્ડ અને સમગ્ર યુરોપમાં ફેલાઈ ગઈ હતી.

સમગ્ર વિશ્વમાં કેવી રીતે અસ્તિત્વમાં આવ્યો એપ્રિલ ફૂલ ? ઇતિહાસકારો દાવો કરે છે કે 18મી સદી સુધીમાં 1લી એપ્રિલે લોકોને મૂર્ખ બનાવવાનો રિવાજ ઇંગ્લેન્ડ અને બાકીના યુરોપમાં વિસ્તરી ગયો હતો. લોકોએ તેમના મિત્રો અને પરિવારના સભ્યો પર મજાક રમવાનું શરૂ કર્યું. ધીમે ધીમે આ પરંપરાનો વ્યાપ વિસ્તર્યો. આ દિવસ હવે ફક્ત મિત્રો અને સંબંધીઓને મૂર્ખ બનાવવા સુધી મર્યાદિત રહ્યો ન હતો; કંપનીઓ, મીડિયા અને સોશ્યલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર આ ટ્રેન્ડે વેગ પકડ્યો. પરિણામે ડિજિટલ ક્રાંતિ વચ્ચે તેની પહોંચ વધતી રહી. તેના મૂળને ધ્યાનમાં લીધા વિના એપ્રિલફૂલ્સ ડે આજે એક વૈશ્વિક પરંપરામાં વિકસિત થયો છે. ટેક્સાસ ટેક યુનિવર્સિટીના પોપ કલ્ચર લાઇબ્રેરિયન રોબ વેઇનર નોંધે છે કે "એપ્રિલફૂલ્સ ડેનો રિવાજ રાતોરાત ઊભરી આવ્યો ન હતો; શરૂઆતમાં તે મૌખિક પરંપરાઓ દ્વારા અન્ય લોકો સુધી પહોચ્યો હતો.” તે ધીમે ધીમે સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાઈ ગયો. હકીકતમાં એપ્રિલ ફૂલ્સ ડેની કેટલીક યાદગાર ટીખળો મીડિયા સંસ્થાઓ અથવા મુખ્ય બ્રાન્ડ્સ દ્વારા ગોઠવવામાં આવી છે. ઉદાહરણ તરીકે 1957માં બીબીસીએ ‘સ્પેગેટી ટ્રી હોક્સ’ ચલાવ્યું, જે દરમિયાન યુકે નેટવર્કે સ્વિસ મહિલાઓ તેમના વાર્ષિક પાક દરમિયાન ઝાડ અને ઝાડીઓમાંથી સ્પાઘેટ્ટી કાપતી હોવાના ફૂટેજ પ્રસારિત કર્યા. આ ફૂટેજ  લોકોએ જોયા અને  આમ આ એપ્રિલ ફૂલ્સ ડે સેલિબ્રેટ કરવાનો ટ્રેન્ડ શરૂ થયો.