- કે.પી.સિંહ

ગ્રન્ટ માછલી એક અદ્ભુત દરિયાઈ માછલી છે. ‘ગ્રન્ટ’ એ અંગ્રેજી ભાષાનો શબ્દ છે, જેનો અર્થ થાય છે ‘ઘુરઘુર અવાજ કરવો’. તેના ગળામાં એક વિચિત્ર પ્રકારના દાંત હોય છે. ગ્રન્ટ માછલી પોતાના ગળા અને ગળાના દાંતની મદદથી એક વિચિત્ર પ્રકારનો ઘુરઘુરતો અવાજ કાઢે છે, તેથી જ તેને ગ્રન્ટ માછલી કહેવામાં આવે છે. આ ગરમ સમુદ્રની માછલી છે, તેથી તે વિશ્વના મોટાભાગના ઉષ્ણ કટિબંધીય મહાસાગરોમાં જોવા મળે છે. તે એકલી અથવા ટોળામાં તરે છે. ગ્રન્ટ માછલીનું ટોળું ખૂબ નાનું હોય છે, જે મોટે ભાગે સમુદ્ર કિનારાની નજીક કોરલ રીફ પાસે જોવા મળે છે. ગ્રન્ટ માછલીના આંતરિક સંબંધો ખૂબ જ આકર્ષક, રસપ્રદ અને જોવાલાયક હોય છે, ખાસ કરીને તેમનું ચુંબન. સામાન્ય રીતે, તેઓ એકબીજાને ચુંબન કરતી વખતે પોતાનું આખું મોં ખોલીને એકબીજા તરફ આગળ વધે છે, અને પછી એકબીજાના હોઠોમાં સમાઈ જાય છે. વાસ્તવમાં, ગ્રન્ટ માછલી અન્ય માછલીઓ કરતાં સાવ અલગ છે. ચુંબન કરતી આ ગ્રન્ટ માછલીઓ દક્ષિણ આફ્રિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયાના દરિયા કિનારાની નજીક ખૂબ મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. આ માછલીઓને સ્વીટ-લિપ્ડ ગ્રન્ટ્સ પણ કહેવામાં આવે છે.

ગ્રન્ટ માછલીની અનેક પ્રજાતિઓ હોય છે. પરંતુ તે બધાની શારીરિક રચના, આદતો, વર્તન વગેરેમાં ઘણી સમાનતા જોવા મળે છે. ગ્રન્ટ માછલી, ‘પર્ચ’ માછલી જેવી હોય છે. તેની શારીરિક રચના પણ પર્ચ માછલીને ખૂબ મળતી આવે છે. તેની ફિન ખૂબ લાંબી અને ઊંચી હોય છે. તેની પીઠ પરની ફિનનો પાછળનો અડધો ભાગ થોડો નીચો હોય છે અને તેના પર મુલાયમ કાંટા હોય છે. ગ્રન્ટ માછલીની પૂંછડીનો ફિન ત્રિકોણાકાર હોય છે. ગ્રન્ટ માછલીની પીઠ અને પૂંછડી બંનેની ફિન્સ પર ખૂબ જ સુંદર અને આકર્ષક રંગો હોય છે. તેની ફિન પીળા રંગની હોય છે અને તેના પર બ્રાઉન રંગના પટ્ટા હોય છે. ગ્રન્ટ માછલીના શરીર પર પણ પટ્ટા હોય છે. તેની પીઠ અને શરીરનો ઉપરનો ભાગ લાલાશ પડતા ઘાટા પીળા રંગનો હોય છે, જ્યારે પેટ અને શરીરનો નીચેનો ભાગ થોડા આછા રંગનો હોય છે. 

ગ્રન્ટ માછલીનું માથું ઘણું મોટું અને આગળથી ગોળ હોય છે. ગ્રન્ટ માછલીનું મોં તેના શરીરના પ્રમાણમાં થોડું મોટું હોય છે. તેનો ઉપરનો જડબો મોટો અને જાડો હોય છે, જ્યારે નીચેનો જડબો પાતળો હોય છે. ગ્રન્ટ માછલીના ગળામાં ઘણા નાના-નાના દાંત હોય છે તેમજ તેના શરીરની અંદર એક નાનું ‘સ્વિમ બ્લેડર’ હોય છે. ગ્રન્ટ માછલી પોતાના સ્વિમ બ્લેડરમાં હવા ભરી લે છે, જેનાથી તેનું શરીર હલકું થઈ જાય છે અને તેને તરવામાં સરળતા રહે છે. ગ્રન્ટ માછલી પોતાના ગળાના દાંતની મદદથી વિવિધ પ્રકારના ઘુરઘુરતા અવાજો કાઢે છે. આ અવાજ ગળામાંથી સીધો તેના સ્વિમ બ્લેડરમાં પહોંચે છે, જે અવાજને વધુ તીવ્ર બનાવી દે છે. ગ્રન્ટ માછલીના સ્વિમ બ્લેડરમાંથી નીકળતા અવાજો એટલા મોટા હોય છે કે તેને ઘણા દૂરથી પણ સરળતાથી સાંભળી શકાય છે. ગ્રન્ટ માછલીની જુદી-જુદી પ્રજાતિઓ અલગ-અલગ રીતે અવાજ કાઢે છે અને ચુંબન કરવાની રીત પણ અલગ-અલગ હોય છે. ગ્રન્ટ માછલીની જેમ જ ‘ગૌરામી’ માછલી પણ આપસમાં એકબીજાને ચુંબન કરે છે. એટલા માટે જ ગૌરામી માછલીને ‘કિસિંગ ગૌરામી’ કહેવામાં આવે છે. ચુંબન કરતી ગૌરામી માછલી પર ઘણું બધું સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે કે તે ક્યારે ચુંબન કરે છે, કઈ રીતે ચુંબન કરે છે અને કેટલા પ્રકારના ચુંબન કરે છે? આ બધા વિષયો પર પૂરી માહિતી ઉપલબ્ધ છે. પરંતુ હજી સુધી ગ્રન્ટ માછલી અને તેના ચુંબનના સ્વરૂપો તેમજ તેના હેતુઓ પર કોઈ સંશોધન કાર્ય કરવામાં આવ્યું નથી. તેથી, આ બાબતે ચોક્કસપણે કંઈ પણ કહી શકાય નહીં.

ગ્રન્ટ માછલીનું સંવનન અને પ્રજનન અન્ય દરિયાઈ માછલીઓ કરતા સંપૂર્ણપણે અલગ હોય છે. તેમનામાં બાહ્ય સમાગમ અને બાહ્ય ગર્ભાધાન જોવા મળે છે. પ્રજનન કાળ દરમિયાન નર માછલી, માદા ગ્રન્ટ માછલીની શોધ કરે છે અને મિલનની ઇચ્છુક માદા મળી જતાં તે તેની સાથે સમુદ્રના તળિયે જુદી-જુદી પ્રકારની ક્રીડાઓ કરે છે તેમજ તેની સાથે-સાથે તરે છે. અંતમાં નર અને માદા બંને એકબીજાને ગાઢ ચુંબન કરે છે અને ત્યારબાદ જોડી બનાવે છે. માદા ગ્રન્ટ માછલી જોડી બનાવ્યા પછી ઈંડા મૂકે છે. આ સમયે નર માછલી માદાની પાછળ રહે છે. માદા ગ્રન્ટ ઈંડા મૂકતી જાય છે અને નર તે ઈંડા પર શુક્રાણુ છોડીને તેને ફલિત કરતો જાય છે. ગ્રન્ટ માછલીના ઈંડા પરિપક્વ થતાં જ ફૂટે છે અને તેમાંથી નાના-નાના બચ્ચાં બહાર આવે છે. આ બચ્ચાં થોડા સમય સુધી ઈંડાના બાકી રહેલા પોષક ભાગમાંથી પોતાનું પોષણ મેળવે છે અને આ યોલ્ક સમાપ્ત થઈ ગયા પછી સ્વતંત્ર રીતે તરવાનું અને ખોરાક લેવાનું શરૂ કરી દે છે. તેઓ ટૂંક સમયમાં જ મોટી માછલીઓ જેવા દેખાવા લાગે છે. પ્રાચીન કાળથી લોકો ગ્રન્ટ માછલીથી પરિચિત છે.