- અભિમન્યુ મોદી

આવા લાંબા અંધકારભર્યા રસ્તા પર શબ્દો જયારે મૌન બની જાય ત્યારે એનો ભાર વર્તાય છે... 

મહાન કથાઓ કહેવા માટે હંમેશાં ભારેખમ શબ્દો, લાંબા સંવાદો કે મોટાં યુદ્ધોની જરૂર નથી હોતી. કળા, સાહિત્ય અને સિનેમાની દુનિયામાં એક એવો પ્રવાહ પણ છે જે શબ્દોની ગેરહાજરીમાં શ્વાસ લે છે. તેને આપણે ‘મિનિમલિઝમ’ કહી શકીએ, એટલે કે ઓછામાં ઓછું કહીને વધુ કહેવાની કળા. આપણે એવા ઘોંઘાટિયા યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં બધું જ બોલીને, ચીસો પાડીને કે આક્રમક હાવભાવથી વ્યક્ત કરવાની હોડ જામી છે, પરંતુ, માનવીય સંવેદનાઓનું સાચું ઊંડાણ મૌનમાં છુપાયેલું હોય છે. કેટલીકવાર હજારો શબ્દોની ગાથા જે પીડા નથી સમજાવી શકતી તે દર્દ માત્ર એક સ્થિર દૃશ્ય કે એક સામાન્ય નિર્જીવ વસ્તુ બયાન કરી દે છે. આ દૃશ્યોની પોતાની એક અલગ લિપિ છે, એક મૂંગી કવિતા છે, જે સીધી આત્માને સ્પર્શે છે.

કલ્પના કરો કે કોઈ મોટી દુર્ઘટના કે યુદ્ધની ભયાનકતા દર્શાવવી છે. તેના વર્ણન માટે રડતા ચહેરાઓ કે લોહીલુહાણ દૃશ્યો બતાવવાને બદલે, કેમેરો માત્ર કાટમાળ વચ્ચે જમીન પર પડેલા એક નાના, ધૂળ ખાતા બાળકના બૂટ પર સ્થિર થઈ જાય. એ એકમાત્ર બૂટ, જેનો જોડીદાર ક્યાંય આસપાસ નથી, તે આખી દુર્ઘટનાની કરુણતાને એવી તો ધારદાર રીતે વ્યક્ત કરે છે કે જોનારના ગળે ડૂમો બાઝી જાય. કોઈ પ્રિયજનની કાયમી વિદાય પછી ઓટલા પર ખાલી પડેલી ખુરશી, ટેબલ પર અડધી પીધેલી ચાની ઠંડી થઈ ગયેલી પ્યાલી, હવામાં ઉડતો અને કોઈ સૂકી ડાળી પર અટવાઈ ગયેલો પ્લાસ્ટિકનો કાગળ, કે પછી કબાટમાં વર્ષોથી અકબંધ પડેલું કોઈ જૂનું સ્વેટરઆ બધી સાવ સામાન્ય જણાતી નિર્જીવ વસ્તુઓ છે. પણ જ્યારે કળા તેને યોગ્ય સંદર્ભમાં રજૂ કરે છે ત્યારે આ વસ્તુઓ અચાનક જીવંત બનીને માણસના સૌથી ઊંડા જખમને વાચા આપે છે.

આ સામાન્ય વસ્તુઓ આટલી બધી પીડાદાયક કેમ લાગે છે? કારણ કે તે ‘ગેરહાજરી’નું પ્રતીક બની જાય છે. વસ્તુ ત્યાં જ છે, પણ તેનો ઉપયોગ કરનાર માણસ હવે નથી રહ્યો. એ વસ્તુ સમયના કોઈ એક બિંદુ પર થીજી ગઈ છે. જ્યારે આપણે એ ખાલી ખુરશી કે બંધ પડી ગયેલી ઘડિયાળને જોઈએ છીએ ત્યારે આપણું મગજ આપોઆપ એ ખુરશી પર બેસનાર માણસની કલ્પના કરવા લાગે છે. ઈરાની અને વૈશ્વિક આર્ટ-હાઉસ સિનેમામાં આ મૌનનો બહુ જ પ્રભાવશાળી ઉપયોગ જોવા મળે છે. તે લાંબા, સ્થિર શોટ્સ દ્વારા દર્શકને એ ખાલીપાની અંદર ઉતરવાનો સમય આપે છે. ત્યાં કોઈ પાછળ વાગતું સંગીત નથી હોતું, માત્ર પવનનો સુસવાટો કે દૂર વાગતા કોઈ પગલાંનો પડઘો હોય છે. આ મૌન અને આ ખાલીપો દર્શકને પોતાની અંદર ડોકિયું કરવાની ફરજ પાડે છે.

 શબ્દોની હંમેશાં એક મર્યાદા હોય છે. તમે પીડાને શબ્દોમાં ઢાળો એટલે તે સીમિત થઈ જાય છે, તેને એક વ્યાકરણ અને ભાષા લાગુ પડી જાય છે, પરંતુ મૌન અનંત છે. જ્યારે કળામાં કોઈ દૃશ્યને મૌન જોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે તે અધૂરું નથી રહેતું, પણ વિસ્તરે છે. જોનાર વ્યક્તિ એ મૌનમાં પોતાના અંગત દુ:ખો, પોતાની ખોવાયેલી સ્મૃતિઓ અને પોતાના અધૂરા રહી ગયેલા સંબંધોનું આરોપણ કરે છે. પેલું જમીન પર પડેલું છૂટું ચંપલ કે પવનમાં ઊડતું પાંદડું માત્ર વાર્તાના પાત્રનું નથી રહેતું, તે જોવાવાળાના પોતાના જીવનની કોઈ તૂટેલી કડી બની જાય છે.

રોજબરોજની વસ્તુઓ દ્વારા સર્જાતું આ રૂપક માનવીય એકલતાનું સૌથી સચોટ અને વજનદાર પ્રતિબિંબ છે.

આજના ઝડપી સમયમાં આપણી પાસે દૃશ્યોને પચાવવાની ધીરજ ખૂટી ગઈ છે. આપણે સ્ક્રીન પર સતત કંઈક નવું, ગતિશીલ અને લાઉડ જોવા માટે ટેવાઈ ગયા છીએ, પરંતુ જીવનની સૌથી ગહન ઘટનાઓ જેમ કે કોઈનું ધીમે ધીમે દૂર જવું, કોઈ સ્મૃતિનું ઝાંખુ પડવું, કે કોઈ અદૃશ્ય પીડાનું અંદરખાને સતત વહેતા રહેવું આ બધું બહુ જ શાંતિથી, કોઈ પણ ઘોંઘાટ વિના ઘટતું હોય છે. સંબંધો તૂટે ત્યારે હંમેશાં કાચ તૂટવાનો અવાજ નથી આવતો.

કેટલીક વાર માત્ર બે વ્યક્તિ વચ્ચે વિસ્તરતું જતું મૌન જ સૌથી મોટો વિસ્ફોટ હોય છે. દૃશ્યોની આ કવિતા આપણને એ જ શીખવે છે કે જોવા માટે માત્ર આંખોની નહીં, પણ સંવેદનાની એક અલગ દ્રષ્ટિની જરૂર હોય છે. કારણ કે જગતની સૌથી મોટી અને હૃદયદ્રાવક વાર્તાઓ હંમેશાં શબ્દોની ગેરહાજરીમાં, સાવ સામાન્ય જણાતી વસ્તુઓના મૌન દ્વારા જ કહેવાય છે.