નિલેશ વાઘેલા

આખરે જેનો ડર હતો એ જ વિકરાળ ભયનું ચિત્ર હોર્મુઝ સ્ટ્રેઇટમાં અટ્ટહાસ્ય કરી રહ્યું છે. અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચેની તથાકથિત શાંતિમંત્રણા ધારણાં મુજબ જ ભાંગી પડી છે. અલબત્ત નવેસરથી શાંતિમંત્રણાના બીજા દોરની ચણભણાટ સંભળાઇ રહી છે પરંતુ, એક તરફ અમેરિકાએ હોર્મુઝ બ્લોકેડની કવાયત્ત શરૂ કરી છે, બીજી તરફ ઇરાન અને ચીને સામી ધમકી આપી છે. આ તરફ રશિયાએ પણ કૂનેહથી આ ઘટનાક્રમમાં પોતાની હાજરી વર્તાવી છે. હવે આગળ શું થશે એ સવાલ અટકળોનો ખજાનો ખોલી દે છે, પરંતુ યુદ્ધ અટક્યું નથી કે વહેલીતકે અટકવાનું નથી એ દિવા જેવું સ્પષ્ટ છે.

અખાતી દેશમાં ચાલી રહેલા મહાવિનાશક યુદ્ધની ઝાળ એલપીજીની ટંચાઇ સ્વરૂપે આપણા કિચન સુધી પહોંચી છે એ આપણે જાણીએ છીએ, પરંતુ આગળ જતાં તેની અસર આપણાં સમગ્ર અર્થતંત્રને દઝાડશે એવી ભીતિ વર્તાઇ રહી છે. ક્રૂડ ઓઇલ મોંઘું થવાથી પરિવહન ખર્ચ વધશે એ તો સ્વાભાવિક છે પરંતુ, એક તાત્કાલિક ઝળુંબી રહેલી શક્યતામાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેઇટમાં ચાલી રહેલી કટોકટીની અસર હાઇવે સુધી પહોંચી શકે છે! 

હા તમે સાચું વાંચ્યું, ઇરાન યુદ્ધની અસર ભારતમાં રોડ પ્રોજેક્ટ્સ ખોરવી શકે છે. યુએસ-ઇઝરાયલ-ઇરાન યુદ્ધની અસર, હવે ઓઇલ બજારો અથવા ભૂરાજનીતિ સુધી મર્યાદિત નથી, તે ભારત સહિત વિશ્ર્વભરના રસ્તાઓ પર દેખાવા લાગી છે. અખાતમાં ચાલી રહેલી લશ્કરી અથડામણે ક્રૂડ ઓઇલ સપ્લાય અને શિપિંગ રૂટને વિક્ષેપિત કર્યા છે, જેના કારણે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની કિંમત અને ખેંચમાં વધારો થયો છે. આ પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટસમાં એક મહત્ત્વનું નામ છે બિચુમન, જે રસ્તા બનાવવા અને સમારકામ માટે વપરાતી મુખ્ય સામગ્રી છે. 

બિચુમન, જેને આપણે સાદી ભાષામાં ડામર કહીએ છીએ તે સીધું ક્રૂડ ઓઇલમાંથી મેળવવામાં આવે છે, તેથી તેની વૈશ્ર્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં નાના આંચકા પણ ઝડપથી ભાવમાં તીવ્ર વધારો અને અછતમાં પરિણમે છે. 

તાજેતરના અઠવાડિયામાં, ઘણા દેશોમાં તેની કિંમતોમાં 20 ટકાથી 30 ટકાનો વધારો થયો છે, લોજિસ્ટિક્સ અને રિફાઇનિંગ ખર્ચમાં વધારો થતાં પુરવઠો અનિયમિત થઈ ગયો છે. ભારત માટે આ વિક્ષેપ હાઇવે બાંધકામમાં વિલંબથી લઈને ચોમાસા પહેલા ધીમી ખાડા સમારકામ સુધી અનેક માળખાકીય સ્તરે મુશ્કેલી ઊભી કરી રહ્યો છે. 

શહેરો અને રાજ્યોમાં કોન્ટ્રાક્ટરો કાં તો કામ થોભાવી રહ્યા છે અથવા તેને ઘટાડી રહ્યા છે, કારણ કે ફિક્સ્ડ-કોસ્ટ કોન્ટ્રાક્ટના ઇનપુટ ખર્ચમાં અચાનક વધારાને શોષવા માટે બહુ અવકાશ હોય છે. સેંકડો કે હજારો કરોડ રૂપિયાના રોડ પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે, જ્યારે ખાડાઓ ભરવા જેવા જાળવણીનાં કામો, જે સામાન્ય રીતે ઓછા બજેટમાં કરવામાં આવે છે, તે મુલતવી રાખવામાં આવી રહ્યા છે અથવા ખરાબ રીતે આટોપવામાં આવી રહ્યા છે. 

કેટલાક કિસ્સાઓમાં, રોડવર્ક પહેલાથી જ અટકી ગયા છે અને પ્રોજેક્ટ ખર્ચમાં પાંચથી આઠ ટકાનો વધારો થયો છે, જે દર્શાવે છે કે દૂરના ભૂરાજકીય સંઘર્ષ હવે રોજિંદા મુસાફરી અને જમીન પરની માળખાગત સુવિધાઓને સીધી અસર કરી રહ્યો છે.

બિચુમન શું છે અને તેનો ઉપયોગ શેના માટે થાય છે?
બિચુમન એક જાડો, ચીકણો, કાળો પદાર્થ છે જે ક્રૂડ ઓઇલ રિફાઇનિંગમાંથી આવે છે,  તે મૂળભૂત રીતે પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવા હળવા ઇંધણ કાઢવામાં આવે પછી બાકી રહે છે. આ પ્રોડક્ટ ભલે અન્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો જેટલી જાણીતી ન હોય, તે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેના અનન્ય ગુણધર્મો જેમ કે, વોટરપ્રૂફ, સોલીડ એડહેસિવ અને ટકાઉ હોવાને કારણે, તે વિવિધ મટિરિયલના એકરૂપ બાઇન્ડિંગ માટે આદર્શ બને છે. જ્યારે ગરમ કરીને પથ્થર અને રેતી સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ડામર બનાવે છે, જેની સપાટ અને લિસ્સી સપાટી પરથી આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો દરરોજ વાહન ચલાવે છે.

વ્યવહારિક દ્રષ્ટિએ, બિટ્યુમેન એ રસ્તાના બાંધકામ અને જાળવણીનો આધાર છે. તેનો ઉપયોગ નવા હાઇવે બનાવવા, જર્જરિત રસ્તાઓને ફરીથી વપરાશ યોગ્ય બનાવવા અને ખાડાઓ ભરવા માટે થાય છે. ખાસ કરીને ભારત જેવા દેશોમાં ડામરના રસ્તાઓ સામાન્ય છે. રસ્તાઓ ઉપરાંત, તેનો ઉપયોગ વોટરપ્રૂફિંગ છત, તિરાડો સીલ કરવા અને એરપોર્ટ રનવેમાં પણ થાય છે. આમ તે હાઇવે પ્રોજેક્ટ્સ અને નિયમિત સમારકામ બંને માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, તેના પુરવઠા અથવા કિંમતમાં કોઈપણ વિક્ષેપ ફક્ત બાંધકામ સમયરેખાને જ નહીં પરંતુ, તે રસ્તાઓની ગુણવત્તા અને લાખો લોકોની દૈનિક મુસાફરીને પણ સીધી અસર કરે છે.

યુએસ-ઈરાન યુદ્ધે ભારતના બિટ્યુમેન પુરવઠાને કેવી રીતે અસર કરી?
ભારત તેની બિચુમનની આવશ્યકતાનો 95-99 ટકાથી વધુ હિસ્સો પશ્ચિમ એશિયામાંથી આયાત દ્વારા મેળવે છે. આ પ્રદેશોમાં અસ્થિરતા ઊભી થાય, ત્યારે ભારતના પુરવઠા પર તાત્કાલિક અસર પડે છે. ઇરાની સંઘર્ષે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા મુખ્ય શિપિંગ રૂટને અસર કરી છે, જે હજુ પણ અવરોધિત છે અને સંપૂર્ણપણે ખુલ્લો નથી. કેટલાંક જહાજોને ફરીથી રૂટ કરવામાં આવી રહ્યા છે અથવા વિલંબિત કરવામાં આવી રહ્યા છે, જેના કારણે ભારત સુધી ઓછો પુરવઠો પહોંચ્યો છે. આના કારણે નૂર ખર્ચમાં પણ વધારો થયો છે. 

યુદ્ધ દરમિયાન ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ અસ્થિર બનતા, બિચુમનના ભાવમાં પણ વધારો થયો છે. અહેવાલો અનુસાર, ભાવમાં તીવ્ર ઉછાળો આવ્યો છે, કેટલીક જગ્યાએ પ્રતિ ટન રૂ. 45,000થી રૂ. 65,000 સુધીનો વધારો થયો છે. એકંદરે, ભારતમાં બિચુમનના ભાવ તાજેતરના મહિનાઓમાં પચાસેક ટકા સુધી વધ્યા છે.

બિચુમન કટોકટીને કારણે ભારતના કયા પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ થઈ શકે?
બિચુમન સપ્લાય કટોકટીને કારણે દિલ્હીમાં બારામુલ્લા ફેઝ થ્રી એલિવેટેડ કોરિડોર જેવા પ્રોજેક્ટ્સ ધીમા પડી ગયા છે. બારામુુલ્લા ફેઝ થ્રી પ્રોજેક્ટ સાથે સંકળાયેલા એક પીડબ્લ્યુડી અધિકારીએ પત્રકારોને જણાવ્યું હતું કે બિચુમન સંબંધિત કામ લગભગ અગાઉ બંધ થઈ ગયું હતું. જ્યારે પરિસ્થિતિમાં થોડો સુધારો થયો છે, ત્યારે હજુ પણ સ્થિર પુરવઠાનો અભાવ છે. જરૂરિયાત મુજબ બિચુમનનો ઓર્ડર આપવામાં આવે છે, પરંતુ ભાવમાં વધારા અને અછતને કારણે, ડિલિવરી અનિયમિત રહે છે, જે અઠવાડિયામાં ફક્ત એક કે બે વાર જ આવે છે, એમ અધિકારીએ જણાવ્યું હતું. 

એક અગ્રણી અંગ્રેઝી અખબારના અહેવાલ મુજબ, બેંગલુરુમાં, લગભગ રૂ. 1,500 કરોડના રસ્તાનાં કામો ધીમા પડી રહ્યાં હતાં, કારણ કે બિચુમન મોંઘા અને મેળવવા મુશ્કેલ બન્યા હતા. મેંગલુરુ જેવાં મુખ્ય કેન્દ્રોમાંથી પુરવઠામાં વિક્ષેપ પડવાથી અનિશ્ર્ચિતતામાં વધારો થયો છે, જેના કારણે ચોમાસાના થોડા અઠવાડિયા પહેલા જ પ્રોજેક્ટ્સ અધૂરા પડી ગયા છે. પરિણામે, એક ચિંતાજનક પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ છે, જ્યાં અધૂરા રસ્તાનાં કામો અને વિલંબિત રિસરફેસિંગથી આગામી મહિનાઓમાં ખાડાઓ, ટ્રાફિકની સમસ્યા અને રહેવાસીઓ માટે મુશ્કેલી વધી શકે છે. 

દરમિયાન, એનએચએઆઇ ભારતમાલા પરિયોજના હેઠળ હજારો કિલોમીટરના હાઇવેનું પણ કામ કરી રહ્યું છે. આમાં એક્સપ્રેસવે, આર્થિક કોરિડોર અને સરહદ અને દરિયાકાંઠાના રસ્તાઓનો સમાવેશ થાય છે. બિચુમેનમાં પુરવઠાની અછત ધરાવતા આ પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ થવાનું જોખમ પણ હોઈ શકે છે. જે ચાલી રહ્યું છે તે ફક્ત દિલ્હી કે બેંગલુરુની સમસ્યા નથી, પરંતુ સ્થાનિક પરિણામો સાથે વ્યાપક વૈશ્ર્વિક સપ્લાય ચેઇન આંચકો છે. પશ્ર્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષે ક્રૂડ ઓઇલના પ્રવાહને વિક્ષેપિત કર્યો છે, જેના કારણે બિચુમન મોંઘા અને પહોંચવામાં મુશ્કેલ બન્યા છે, જેના કારણે કોન્ટ્રાક્ટરો નિશ્ર્ચિત બજેટ હેઠળ પ્રોજેક્ટ્સ પૂરા કરવામાં સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે.