વલો કચ્છ - ગિરિરાજ

ભારતના પશ્ર્ચિમ છેડે આવેલો કચ્છ પ્રદેશ પોતાની વિશિષ્ટ ભૌગોલિક રચના, સમૃદ્ધ દરિયાઈ ઇતિહાસ અને અદ્ભુત સાંસ્કૃતિક વિવિધતાને કારણે વિશ્વભરમાં એક આગવી ઓળખ ધરાવે છે. કેપ્ટન એલેક્ઝાન્ડર બર્ન્સ (1805-1841) નામના બ્રિટિશ રાજદૂત અને ઉત્સાહી ખોજવીરે કચ્છને એક એવા પ્રદેશ તરીકે ઓળખાવ્યો હતો જેનો કોઈ સમકક્ષ નથી. અર્થાત્, કચ્છ એક અજોડ અને અનન્ય પ્રદેશ છે.

કચ્છના મુખ્ય શહેર ભુજની ઉત્તરે અફાટ અને વિસ્મયકારક ‘મોટું રણ’ ફેલાયેલું છે. આ વિશાળ રણપ્રદેશ દિવસભરના પ્રકાશ અને છાયામાં સતત પોતાના રંગો બદલતો રહે છે. આ અચલ અને અનંત જેવો વિસ્તાર જોનારને એક અલૌકિક સૌંદર્યની અનુભૂતિ કરાવે છે. ખાસ કરીને પૂર્ણિમાની શાંત રાત્રિએ જ્યારે રણ ચંદ્રના નીલા પ્રકાશમાં ઝળહળતું હોય છે, ત્યારે સાક્ષાત કોઈ સ્વપ્નભૂમિ જેવો નજારો જોવા મળે છે.

અહીં સામાન્ય રણપ્રદેશો કરતાં અતિવિશિષ્ટ કહી શકાય તેવી મૃગમરીચિકા (Mirages) સર્જાય છે. રણનો આ ભૂદૃશ્ય આમ તો અફાટ અને સુક્કો છે, જ્યાં ઘાસનું એક તણખલું પણ નજરે પડતું નથી. છતાં, તે અચાનક જ કલ્પનાતીત રૂપાંતર અનુભવે છે. જ્યાં રણની ભેજવાળી જમીન લીલાછમ ઘાસનાં મેદાનો અને કાળો ડુંગર અથવા ખડીરના મજબુત ખડકો સાથે ભળી જાય છે, ત્યારે કુદરતનું એક અદ્ભુત સંયોજન રચાય છે.

આબોહવા પર રણનો પ્રભાવ

કચ્છની આબોહવાને આકાર આપવામાં આ રણ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. દક્ષિણ દરિયાકિનારેથી આવતો ઠંડો દરિયાઈ પવન જ્યારે રણના વિશાળ મીઠાના થરો પરથી પસાર થાય છે ત્યારે પ્રભાવિત થાય છે. આ મીઠાના થરો એક કુદરતી સુકાવટકારક (Desiccator) તરીકે કામ કરે છે અને હવામાંથી વધારાના ભેજને શોષી લે છે, જે કચ્છની અનન્ય હવામાન પેટર્નમાં સહયોગ આપે છે.

કચ્છ એ ભારતના પશ્ર્ચિમ કિનારાની સરહદે આવેલ છે. તેના ઉત્તર અને ઉત્તરપશ્ર્ચિમ ભાગમાં સિંધ (પાકિસ્તાન), ઉત્તરપૂર્વમાં રાજસ્થાન, પૂર્વમાં બનાસકાંઠા અને મહેસાણા જિલ્લાઓ, દક્ષિણપૂર્વમાં સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો અને દક્ષિણપશ્ર્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર છે. આ ભૌગોલિક સ્થિતિએ કચ્છના ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને વેપાર વાણિજ્યને આકાર આપવામાં અને તેની સ્થાપત્ય અને કલાત્મક પરંપરાઓને પ્રભાવિત કરવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી છે. હાલના કચ્છમાં વસતા અનેક સમુદાયોના પૂર્વજો પડોશી વિસ્તારોમાંથી સ્થળાંતર કરીને અહીં આવ્યા છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિના પ્રારંભિક યુગમાં જ કચ્છમાં ધોળાવીરા, કુરન અને ખીરસરા જેવી અનેક પ્રગતિશીલ શહેરીકૃત વસાહતોની સ્થાપના થઈ હતી. તે સમયે કચ્છ દરિયાઈ માર્ગે પર્સિયન ગલ્ફ તેમજ મેસોપોટેમીયા પ્રદેશ સાથે વ્યાપારી રીતે જોડાયેલું હતું.

ભૂતકાળમાં ચોમાસાની અનિયમિતતાને કારણે કચ્છ અવારનવાર દુષ્કાળ અને અછતથી પ્રભાવિત રહેતું હતું. આ ભૌગોલિક પડકારોએ અહીંના રહેવાસીઓ અને દરિયાઈ ખેડૂતો (ખારવા અને મુસાફરો)ને કુદરતી આફતો સામે સંઘર્ષ કરીને જીવવાની એક વિશિષ્ટ જીવનશૈલી વિકસાવવા મજબૂર કર્યા.

જોકે, પશ્ર્ચિમ ભારતના અન્ય ભાગોની સરખામણીમાં ચોમાસા દરમિયાન કચ્છની આબોહવા હળવી અને આનંદદાયક હોય છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં આબોહવા સુખદ, ઠંડી અને દિવસ-રાત સરસ નરમ પવનવાળી હોય છે. આ જ સાનુકૂળતાને કારણે દરેક દિશામાંથી વિવિધ પરંપરાઓ અને સંસ્કૃતિઓ આ ભૂમિ તરફ આકર્ષાઈ, અહીં આશ્રય મેળવ્યો અને કચ્છને પોતાનું ઘર બનાવ્યું.

કચ્છ રાજ્ય પર રાવ ખેંગારજી દ્વારા સ્થાપિત જાડેજા વંશનું શાસન હતું. આ વંશે ઈ.સ. 1947માં ભારતીય સંઘ સાથે વિલીનીકરણ થયું ત્યાં સુધી, એટલે કે લગભગ ચારસો વર્ષ સુધી કચ્છ પર રાજ કર્યું. ઈ.સ. 1548માં સ્થાપિત થયેલી રાજધાની ભુજ એ આ પ્રદેશનું મુખ્ય વહીવટી અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે.

મધ્યકાલીન સમયગાળામાં માંડવી, મુન્દ્રા, જખૌ, લખપત અને કોટેશ્વર કચ્છ પ્રદેશનાં મુખ્ય બંદરો તરીકે જાણીતાં હતાં. આ બંદરોએ અન્ય દેશો સાથેના દરિયાઈ વેપારમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી અને સ્થળાંતર માટે બહાર નીકળવાના સ્થળો તરીકે ઉપયોગી બન્યા હતા. કચ્છનાં બંદરીય શહેરો અને હિંદ મહાસાગર દ્વારા વિશ્વ વચ્ચેનો ગાઢ સંબંધ કચ્છની શહેરી જગ્યા અને સ્થાપત્યમાં જોઈ શકાય છે. મુન્દ્રા, માંડવીની સાથે કચ્છના અબડાસા વિસ્તારના અન્ય ઘણાં નાનાં નગરોમાં દક્ષિણ ભારત અને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયામાંથી આયાતી સાગના લાકડાનો ઉપયોગ જોવા મળે છે.

બ્રિટિશ એન્જિનિયર લીચે 1830માં પ્રકાશિત કરેલા તેમના અહેવાલ ‘મેમોયર ઓન ધ ટ્રેડ ઓફ ધ પોર્ટ પ્રોવિન્સ ઇન કચ્છ’ માં નોંધ્યું છે કે, 19મી સદીમાં ખાસ કરીને અરબી-પશ્ર્ચિમ ભારતીય વિસ્તાર વચ્ચેના હિંદ મહાસાગરના વ્યાપાર વિશ્વ પર કચ્છના વેપારીઓનો દબદબો હતો. માંડવી અને મુન્દ્રા બંદરોથી બોમ્બે, મલબાર, સિંધ, ઝાંઝીબાર અને અરેબિયા સુધી સીધા દરિયાઈ માર્ગો વિકસેલા હતા. આ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારથી સમૃદ્ધ થયેલા કચ્છી વેપારીઓએ પોતાની કમાણીનું રોકાણ પોતાના વતનમાં કર્યું અને ભવ્ય, સુશોભિત સ્થાપત્ય ધરાવતી હવેલીઓનું નિર્માણ કરાવ્યું, જે આજે પણ કચ્છના ગૌરવશાળી ભૂતકાળની સાક્ષી પૂરે છે.

ભૂગોળની વિષમતાઓને સમૃદ્ધિમાં બદલવાની ક્ષમતા કચ્છી પ્રજામાં સદીઓથી રહી છે. સફેદ રણની સુંદરતા, ઐતિહાસિક ધરોહર, ધોળાવીરાની પ્રાચીનતા અને સાગરખેડૂઓની વીરગાથા આ બધું મળીને કચ્છને સાચા અર્થમાં ‘અજોડ’ અને ‘અનન્ય’ બનાવે છે.