અમૂલ દવે

પ્રમુખ ડોનલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સાથેના વધી રહેલા તણાવ વચ્ચે યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરીને સૈન્ય આક્રમણ રદ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે અને કૂટનીતિને એક તક આપી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે મધ્ય પૂર્વના સાથી દેશો અને ઈરાનની ખાસ વિનંતીને ધ્યાનમાં રાખીને જ આ લશ્કરી પગલું રોકવામાં આવ્યું છે.

આ શાંતિ પહેલ હેઠળ હોર્મુઝની સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) તાત્કાલિક અસરથી ખુલ્લી મૂકવામાં આવશે અને ઈરાનના પરમાણુ જોખમને કાયમી ધોરણે સમાપ્ત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે ટૂંક સમયમાં જ ઔપચારિક વાતચીત શરૂ થશે અને તેઓ વિશ્વના હિતમાં એક ઝડપી અને મજબૂત સમજૂતી ઇચ્છે છે. પશ્ર્ચિમ એશિયામાં સ્થિરતા લાવવા અને વિશ્વ શાંતિ માટે આ નિર્ણયને એક આશાસ્પદ અને સકારાત્મક પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.

અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનલ્ડ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં તેમના ચેરમેનપદ હેઠળના ‘બોર્ડ ઓફ પીસ’ના મંચ પરથી ગાઝામાં હમાસ અને અન્ય તમામ સશસ્ત્ર જૂથોના સંપૂર્ણ નિ:શસ્ત્રીકરણ અંગે એક ઐતિહાસિક કરાર થયો હોવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરી હતી. આ જાહેરાતને પોતાની એક મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય સફળતા તરીકે દર્શાવતા ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે આ રોડમેપ પશ્ર્ચિમ એશિયામાં કાયમી શાંતિની દિશામાં એક ક્રાંતિકારી પગલું સાબિત થશે. આ નવી યોજના હેઠળ ગાઝા પટ્ટીમાં તબક્કાવાર રીતે તમામ ગેરકાયદેસર અને સશસ્ત્ર જૂથોનું નિ:શસ્ત્રીકરણ કરવામાં આવશે, ઇઝરાયલી સૈન્યને ધીમે ધીમે પાછું ખેંચવામાં આવશે.

આ રોડમેપના મુખ્ય વહીવટી માળખા મુજબ, ગાઝાનો નાગરિક વહીવટ ‘નેશનલ કમિટી ફોર ધ એડમિનિસ્ટ્રેશન ઓફ ગાઝા’ નામની એક બિન-રાજકીય અને તકનીકી (ટેક્નોક્રેટ) પેલેસ્ટિની સમિતિને સોંપવાની યોજના બનાવવામાં આવી છે. આ સમિતિ ગાઝામાં રોજિંદા વહીવટ, નાગરિક સેવાઓ અને પુન:નિર્માણના કાર્યો સંભાળશે. તેની સાથે જ એક સ્વતંત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય ચકાસણી સમિતિ અને યુએન સમર્થિત ઇન્ટરનેશનલ સ્ટેબિલાઈઝેશન ફોર્સ સ્થળ પર તૈનાત કરવામાં આવશે. અમેરિકી પ્રશાસનના જણાવ્યા અનુસાર, જેમ જેમ આ નિ:શસ્ત્રીકરણનું કામ સફળતાપૂર્વક આગળ વધશે, તેમ તેમ ઇઝરાયલી સૈન્ય તબક્કાવાર રીતે ગાઝાના વિસ્તારોમાંથી પોતાની હાજરી ઘટાડશે અને આખરે સંપૂર્ણપણે પાછું ખેંચાઈ જશે.

જોકે શ્વેતપત્ર પર લખાયેલી આ શાંતિ યોજનાની વાસ્તવિકતા જમીની સ્તરે અત્યંત જટિલ અને વિરોધાભાષી દેખાઈ રહી છે. સૌથી મોટી વ્યવહારિક અડચણ ઇઝરાયલ સરકારના વલણમાંથી ઊભી થઈ રહી છે. ઇઝરાયલે અત્યાર સુધી આ સોદાને સત્તાવાર રીતે કે કાનૂની રીતે સ્વીકાર્યો નથી. વડા પ્રધાન બેન્જામિન નેતાન્યાહુએ પણ જાહેરમાં આ કરારને પૂર્ણ સમર્થન આપવાથી અંતર જાળવી રાખ્યું છે. ઇઝરાયલી સુરક્ષા સ્ત્રોતો અને સરકારી વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે જ્યાં સુધી હમાસ અને તેના સહયોગી જૂથો સંપૂર્ણપણે પોતાના શસ્ત્રો ન મૂકી દે, ત્યાં સુધી ઇઝરાયલની સેના પોતાની વર્તમાન સુરક્ષા લાઇન અથવા યલો લાઇનથી એક ઇંચ પણ પાછળ હટશે નહીં. 

આ રાજકીય ખેંચતાણ વચ્ચે ગાઝામાં હિંસા અટકી નથી. ટ્રમ્પની આ સોશ્યલ મીડિયા જાહેરાત પછી પણ ઇઝરાયલી એરફોર્સ અને આર્મી દ્વારા ગાઝા પટ્ટીમાં હમાસનાં ઠેકાણાઓ પર વારંવાર હવાઈ હુમલા અને ટાર્ગેટેડ લશ્કરી કાર્યવાહીઓ જારી રાખવામાં આવી છે, જેમાં નિર્દોષ નાગરિકોના મૃત્યુ અને ભારે સંપત્તિના નુકસાનના અહેવાલો સતત આવી રહ્યા છે. આ સતત થઈ રહેલા હુમલાઓના જવાબમાં હમાસના વરિષ્ઠ નેતાઓ અને કમાન્ડરોએ સ્પષ્ટ વલણ અપનાવ્યું છે. હમાસની શરતો મુજબ, ઇઝરાયલે સૌપ્રથમ તમામ પ્રકારના હવાઈ અને જમીની હુમલા તુરંત બંધ કરવા પડશે, સેનાને યલો લાઈન સુધી પાછી ખેંચવી પડશે અને ગાઝામાં મોટા પાયે માનવીય સહાય, દવાઓ તથા ખોરાક પહોંચાડવાના માર્ગો ખુલ્લા કરવા પડશે.

આમ, ‘પહેલાં કોણ પગલું ભરે?’ તે અંગેનો મડાગાંઠ યથાવત છે અને નિષ્ણાતોના મતે આ સંપૂર્ણ નિ:શસ્ત્રીકરણ અને વેરિફિકેશન પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવામાં ઓછા 200થી 350 દિવસનો લાંબો સમય લાગી શકે છે.

આ સમગ્ર ક્ષેત્રીય રોડમેપ વોશિંગ્ટનમાં યોજાયેલી ટ્રમ્પ અને નેતાન્યાહુ વચ્ચેની ઉચ્ચસ્તરીય બેઠક બાદ પ્રકાશનમાં આવ્યો છે. રાજદ્વારી વર્તુળો અનુસાર, આ બેઠકમાં ઇરાન સામે ત્રણ મુખ્ય વિકલ્પો ચર્ચાયા હતા:

કડક રાજદ્વારી વાટાઘાટો અને નવા કરારો કરવાનો પ્રયાસ.

ઇરાન પર આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો અને સંપૂર્ણ દરિયાઈ-વ્યાપારી નાકાબંધી લાદવી.

ઇરાનનાં પરમાણુ અને લશ્કરી મથકો પર મોટા પાયે સંયુક્ત લશ્કરી હુમલો કરવો.

ઇઝરાયલી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, નેતાન્યાહુએ તાત્કાલિક લશ્કરી હુમલા માટે દબાણ કર્યું ન હતું, પરંતુ આ ત્રણેય વિકલ્પો પર ગંભીરતાથી વિચારણા કરવામાં આવી હતી. નોંધનીય છે કે ફેબ્રુઆરી 2026થી ઇરાન અને અમેરિકા-ઇઝરાયલ ગઠબંધન વચ્ચેનો સંઘર્ષ એક નવો જ વળાંક લઈ ચૂક્યો છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) પર ઇરાનનો વધતો લશ્કરી પ્રભાવ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બન્યો છે, જ્યાંથી વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે.

આ સિવાય, યમનના હુથી બળવાખોરો દ્વારા રેડ સી (લાલ સમુદ્ર)માં આંતરરાષ્ટ્રીય માલવાહક જહાજો અને સઉદી અરેબિયાના ઊર્જા મથકો પર કરવામાં આવી રહેલા ડ્રોન તથા મિસાઈલ હુમલાઓએ વૈશ્વિક દરિયાઈ પરિવહનને ખોરવી નાખ્યું છે, જે વૈશ્વિક આર્થિક વૃદ્ધિ પર ગંભીર અસરો પાડી રહ્યો છે.

ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂરાજકીય વિશ્ર્લેષકો અને વિદેશ નીતિના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ટ્રમ્પ દ્વારા કરવામાં આવેલી ગાઝા સોદાની આ ભવ્ય જાહેરાત પાછળ એક ઊંડો રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક હેતુ છુપાયેલો છે. કેટલાક વિવેચકો આ ગાઝા શાંતિ કરારને અમેરિકન જનતા અને વૈશ્વિક મીડિયાનું ધ્યાન ઇરાન મોરચે થતી નિષ્ફળતાઓ અને આર્થિક પડકારો પરથી હટાવવા માટેનો એક દાવપેચ ગણાવે છે. 

ગાઝા સોદો એ વાસ્તવિક અને પ્રામાણિક આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી પ્રયાસ પણ હોઈ શકે છે, કારણ કે ઓક્ટોબર 2025ના સીઝફાયર પછી મહિનાઓ સુધી માનવીય સહાય અને યુદ્ધવિરામનો અમલ અટકી પડ્યો હતો. અમેરિકાના ‘બોર્ડ ઓફ પીસ’ એ મધ્યસ્થ દેશો જેવા કે ઇજિપ્ત, કતાર અને તુર્કી સાથે સતત પડદા પાછળની વાટાઘાટો કરીને આ જટિલ રોડમેપ તૈયાર કર્યો છે. તેમ છતાં, ઇઝરાયલની સત્તાવાર અનિચ્છા, જમીન પર સતત થઈ રહેલો બોમ્બમારો, બંને પક્ષો વચ્ચે દાયકાઓથી ચાલી આવતો અવિશ્વાસ અને પ્રાદેશિક સૈન્ય ઉત્તેજનાને કારણે આ સોદાની સફળતા શંકાસ્પદ અને અનિશ્ચિત લાગે છે.

અંતમાં, પ્રમુખ ટ્રમ્પની ગાઝા ડિસઆર્મામેન્ટ અંગેની જાહેરાત પશ્ર્ચિમ એશિયાના ઈતિહાસમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલ બની શકે છે, પરંતુ જ્યાં સુધી ઇઝરાયલ તેને સત્તાવાર રીતે સ્વીકારે નહીં અને ગાઝામાં લશ્કરી કાર્યવાહી સંપૂર્ણપણે બંધ ન થાય, ત્યાં સુધી આ કરાર માત્ર એક કાગળ પરનું આકર્ષક વચન બનીને રહી જશે. 

ઇરાન સાથેના વધી રહેલા તણાવ અને હુથી બળવાખોરોનાં જોખમોને નજરઅંદાજ કરીને આ પહેલને કેવળ એક રાજકીય નાટક ગણાવી દેવું એ પણ પરિસ્થિતિનું અતિ-સરળીકરણ ગણાશે. જો ખરેખર પશ્ચિમ એશિયામાં સ્થાયી શાંતિ અને આર્થિક સ્થિરતા લાવવી હોય, તો તમામ પક્ષોએ શંકા-કુશંકાઓ છોડીને પરસ્પર વિશ્વાસ સાથે મજબૂત પગલાં ભરવા પડશે; અન્યથા ગાઝાથી લઈને હોર્મુઝ સુધીની અશાંતિ સમગ્ર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સુલેહ-શાંતિને વધુ ઊંડા અંધારપટમાં ધકેલી દેશે.