દેવલ શાસ્ત્રી

છેલ્લાં  પચાસ-સાઠ હજાર વર્ષથી માનવજાત સ્થાયી થવા ભાગદોડ કરતી રહી છે  ત્યારે એક પ્રશ્ર્ન સ્વાભાવિક ઉદ્ભવે કે માણસજાત હજારો વર્ષની યાત્રામાં શું શીખી? શું પ્રાપ્ત કર્યું? જે સમજે છે એમાં સત્ય શું છે? અનેક પ્રશ્ર્નના જવાબ શોધવાનો આપણે પ્રયાસ કરીએ છીએ.

માણસજાતે હજારો વર્ષની લાંબી યાત્રા દરમિયાન અસ્તિત્વ, સમાજ અને સંબંધો વિશે અનેક વાત  શીખી છે. આ યાત્રા ગુફાઓમાંથી શરૂ થઈને આધુનિક શહેરો સુધી પહોંચી છે, પરંતુ એક વાત હજુ પણ આપણને ખેંચી રાખે છે, પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચેના કથિત ભેદ.

પ્રાચીન કાળમાં જ્યારે માનવ જાતિ શિકાર અને સંગ્રહ પર આધારિત હતી, ત્યારે પુરુષો જોખમ લઈને શિકાર કરવા જતા અને સ્ત્રીઓ ઘર અને બાળકોની સુરક્ષા સંભાળતી. આ વિભાજન મુખ્યત્વે શારીરિક શક્તિ, જૈવિક જરૂરિયાત અને જૂથના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી હતું. પુરુષ શિકાર લઈને આવ્યા પછી ગુફામાં શાંતિથી બેસીને આગળના દિવસનું આયોજન કરતો, જ્યારે સ્ત્રી ઘરની વ્યવસ્થા અને સંબંધો જાળવવામાં વ્યસ્ત રહેતી. આ ભૂમિકાઓએ કેટલાક તફાવતોને આકાર આપ્યો જે આજે પણ આપણી વાતચીત અને માન્યતાઓમાં જોવા મળે છે.

એ પણ હકીકત છે કે આધુનિક વિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનના અનેક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે પુરુષ અને સ્ત્રીના મગજમાં સરેરાશ કેટલાક તફાવતો જોવા મળે છે. પુરુષમાં સ્થાનિક દિશા, અંતર અને વસ્તુઓની સ્થિતિ સમજવાની ક્ષમતા સરેરાશ વધુ હોઈ શકે છે જે શિકાર અને અવકાશીય કાર્યોની જરૂરિયાતમાંથી વિકસી હશે. જ્યારે સ્ત્રીમાં ભાષા, સંવાદ અને લાગણીઓને ઓળખવાની ક્ષમતા વધુ સક્રિય જોવા મળે છે.

મહિલા ચહેરાના ભાવો અને અવાજના સૂક્ષ્મ ફેરફારોને વધુ સારી રીતે સમજી શકે છે. કેટલાક અભ્યાસો અનુસાર મહિલા કલરને વધુ સ્પષ્ટ રીતે ઓળખી શકે છે, કારણ કે તેમની આંખોમાં કલર રિસેપ્ટર્સની સંવેદનશીલતા સરેરાશ વધુ હોઈ શકે છે. આ તફાવતો જૈવિક અને વિકાસલક્ષી પરિબળો સાથે જોડાયેલા છે, પરંતુ તેમનું કદ નાનું છે અને વ્યક્તિગત વિવિધતા ઘણી મોટી છે.

આજના સમયમાં પણ આ તફાવતોના અવશેષો જોવા મળે છે. કાર ચલાવતી વખતે મહિલાઓને અકસ્માત ઓછા થવાનું કારણ તેમની પેરિફેરલ વિઝન આજુબાજુને નજર ફેરવી શકવા સાથે અનેક વસ્તુઓ પર ધ્યાન આપવાની ક્ષમતા સાથે જોડાયેલું છે. પુરુષ શિકાર શોધતો હોવાની આદત અનુસાર સીધી નજરે વસ્તુઓ જોવા તરફ આદત ધરાવે છે. એક જૂથમાં મહિલાઓ વર્તુળાકાર રીતે બેઠી હોય તો તેમની નેતા કોણ છે એ ઓળખવું મુશ્કેલ છે, જયારે પુરુષોના ગ્રુપમાં નેતા અને સમર્થકો ઝડપથી ઓળખાઈ જાય છે.

વાતચીતની શૈલીમાં પણ ફરક જોવા મળે છે. મહિલાના ચહેરા પર લાગણીઓ વધુ સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત થાય છે, જ્યારે પુરુષ ઘણી વખત ચહેરા પર નિયંત્રિત ભાવ રાખે છે. સ્ત્રી લાંબી વાતચીતમાં આરામથી રહે છે અને સમસ્યાઓ વિશે વિગતવાર વાત કરવાનું પસંદ કરે છે, જ્યારે પુરુષ ટૂંકી અને સીધી વાતચીત તરફ વધુ વલણ ધરાવે છે અને સમસ્યા સાંભળતાં જ ઉકેલ આપવાનો પ્રયાસ કરે છે.

આ બધી વાતોમાં એક સામાન્ય તત્ત્વ છે અને એ છે સરેરાશ તફાવતો. પરંતુ જ્યારે આ સરેરાશને નિયમ બનાવી દેવામાં આવે છે અને કહેવામાં આવે છે કે પુરુષો આવા જ હોય છે અને સ્ત્રીઓ આવી જ હોય છે ત્યારે વાસ્તવિકતા વિકૃત થઈ જાય છે. વિજ્ઞાન કહે છે કે આ તફાવતો જૈવિક, હોર્મોનલ અને વિકાસલક્ષી પરિબળોનું પરિણામ છે, પરંતુ તેમની અસર નાની છે અને સંસ્કૃતિ, શિક્ષણ અને અનુભવ દ્વારા તેને ઘણી હદે બદલી શકાય છે. જ્યારે આપણે આ સરેરાશને કઠોર નિયમમાં ફેરવી દઈએ છીએ, ત્યારે જેન્ડર બાયસ (અર્થાત લિંગ પૂર્વગ્રહ) જન્મે છે. આ બાયસ શિક્ષણની પસંદગી, નોકરીની તકો, સંબંધો અને સામાજિક અપેક્ષાઓને અસર કરે છે.

સોશ્યલ મીડિયા અનેક  જૂની માન્યતાઓને ઝડપથી ફેલાવે છે, પરંતુ આ વાતો પેઢીઓથી ચાલી આવે છે. રોજિંદી વાતચીતમાં પુરુષો સાંભળતા નથી અને સ્ત્રીઓ દિશા સમજી શકતી નથી જેવાં વાક્યો હસતાં હસતાં કહી દેવામાં આવે છે, પરંતુ આ મજાક પાછળ સમાજમાં ખોટી રીતે વ્યાપક બનેલી માન્યતાઓ છુપાયેલી હોય છે.

સાચી શીખ એ છે કે માણસજાતે હજારો વર્ષમાં એ સમજવું જોઈએ કે દરેક વ્યક્તિ અનન્ય છે. તેની ક્ષમતાઓ તેના લિંગથી નહીં, પણ તેના અનુભવ, શિક્ષણ, પસંદગી અને વાતાવરણથી નક્કી થાય છે. જ્યારે આપણે વ્યક્તિગત તફાવતોને માન્યતા આપીએ છીએ અને સરેરાશને નિયમ ન બનાવીએ, ત્યારે સમાજ વધુ ન્યાયી અને પ્રગતિશીલ બને છે. પુરુષ અને સ્ત્રી બંને પાસે અલગ અલગ શક્તિઓ છે, પરંતુ આ શક્તિઓને કઠોર બોક્સમાં બંધ કરવાથી માનવતાનો વિકાસ અટકી જાય છે.

આજે જરૂરી એ છે કે આપણે વિજ્ઞાનના પુરાવા પર આધારિત સમજણ વિકસાવીએ. જૈવિક તફાવતોને નકારવાની જરૂર નથી, પરંતુ તેમને વ્યક્તિગત ક્ષમતાઓ પર લાગુ પાડવાની પણ જરૂર નથી. સમાજનો વિકાસ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે દરેક વ્યક્તિને પોતાની ક્ષમતા અનુસાર વિકસવાની તક મળે. હજારો વર્ષની યાત્રા બાદ પણ જો આપણે જૂની માન્યતાઓને જ વારસામાં આપતા રહીશું તો આગળની પેઢી પણ એ જ ચક્રમાં ફસાયેલી રહેશે.

હકીકત તો એ છે કે હજારો વર્ષની યાત્રા પછી માનવજાતે અનુભવ કરવો જોઈએ કે આપણે જેટલા અલગ છીએ, તેટલા જ એક છીએ. પુરુષ અને સ્ત્રી પ્રતિસ્પર્ધી નથી, પણ જીવનના સિક્કાની બે બાજુ છે. સામાજિક ભૂમિકાઓને સમજવી જરૂરી છે, પણ તેને કાયમી નિયમ બનાવવો જોખમી છે. દરેક વ્યક્તિને તેની પોતાની ક્ષમતા અને ઇચ્છા મુજબ ખીલવાની તક મળવી જોઈએ. માનવજાતની સાચી તાકાત લિંગના ભેદભાવમાં નહીં, પણ પરસ્પરના આદર અને સમાનતામાં રહેલી છે.

ટૂંકમાં આપણે માન્યતાઓની આ જૂની ગુફાઓમાંથી બહાર આવીએ અને એક નવા, સમતલ સમાજનું નિર્માણ કરીએ, જ્યાં દરેક વ્યક્તિ તેની ક્ષમતા મુજબ ખીલી શકે!

ધ એન્ડ 
માનસિક ક્ષમતાઓના 78 ટકા કિસ્સામાં સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે કોઈ ખાસ તફાવત જ નથી. 
-મનોવિજ્ઞાની જનેટ હાઈડ