રાજેશ યાજ્ઞિક
શ્રીમદ ભગવદ ગીતા, માત્ર ધર્મગ્રંથ જ નથી, પણ અર્જુનની જેમ વિષાદમય થયેલા અનેક લોકો માટે માનસશાસ્ત્રીની ગરજ સારે તેવો ગ્રંથ છે. મૃત્યુથી ભય પામવાના બદલે તેને જાણવાનો અદભુત સંદેશ આ ગ્રંથમાં છે. આપણે કદી મૃત્યુ પામતા નથી. કારણકે આપણે આ શરીર નથી, પણ તેમાં રહેલો આત્મા છીએ, તે વાત સરળ શબ્દોમાં શ્રી કૃષ્ણે સમજાવી છે.
શ્રીમદ ભગવદ ગીતાના અધ્યાય બીજામાં અર્જુનને શ્રી કૃષ્ણ કહે છે,
ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિન્નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂય:
અજો નિત્ય: શાશ્વતોઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે
અર્થાત, આત્મા ક્યારેય જન્મતો કે મરતો નથી, તે શાશ્વત, નિત્ય અને સનાતન છે, અને શરીર નાશ પામે તો પણ તે નષ્ટ થતો નથી. આ આત્મા જન્મ-મરણના ચક્રથી મુક્ત છે.
સનાતન ધર્મની આ સુંદર ફિલસૂફી આદિ શંકરાચાર્યએ ’નિર્વાણષટકમ’માં પણ કહી છે. આપણે તેને આત્મષટકમ તરીકે પણ ઓળખીએ છીએ.
તો આત્માનું શું થાય છે? શ્રી કૃષ્ણ સ્વયં તેનો ઉત્તર આપે છે.
વાસાંસિ ર્જીણાનિ યથા વિહાય નવાનિ ગૃહ્ણાતિ નરોઽપરાણિ
તથા શરીરાણિ વિહાય ર્જીણાન્યન્યાનિ સંયાતિ નવાનિ દેહી
અર્થાત જેવી રીતે મનુષ્ય જૂનાં વસ્ત્રો ત્યાગીને નવાં વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, તેવી જ રીતે આત્મા જૂનું શરીર છોડીને નવું શરીર ધારણ કરે છે.
આ પ્રશ્ન સહુને થાય છે કે જો આત્મા અમર હોય, તો જૂના શરીરના ત્યાગ અને નવા શરીરને ધારણ કરવા વચ્ચે તેની શું અવસ્થા હોય છે? તેની યાત્રા કરી રીતે આગળ વધે છે? સનાતન ધર્મમાં તેનું વિગતે વર્ણન આપણને ‘ગરુડ પુરાણ’માં મળે છે.
ગરુડ પુરાણ મૃત્યુ પછી શું થાય છે તે વિશે સમજાવે છે. તે ગરુડ રાજ (ભગવાન વિષ્ણુના વાહન) અને ભગવાન વિષ્ણુ વચ્ચેની વાતચીતના સ્વરૂપમાં છે. શ્રી ગરુડ ભગવાન વિષ્ણુ પાસે આવે છે અને કહે છે કે તેમણે બધા લોકની યાત્રા કરી છે અને તેઓ પરેશાન છે કારણ કે તેઓ દરેક જગ્યાએ દુ:ખ જુએ છે. ભગવાન વિષ્ણુ ગરુડને કહે છે કે આ દુ:ખ ખરેખર લોકોનાં ખરાબ કાર્યોની સજા છે.
ગરુડ પુરાણ અનુસાર, લોકો વર્તમાન અથવા પાછલા જન્મોમાં કરેલાં કાર્યોને કારણે આ દુનિયામાં દુ:ખ ભોગવે છે. આ ફિલસૂફીને જ આપણે કર્મનો સિદ્ધાંત કહીએ છીએ. શાસ્ત્રો અનુસાર, બેતાળીસ લાખ પ્રકારના નરક છે જ્યાં આત્માઓને તેમના પાછલા જન્મ દરમિયાન કરેલાં પાપોની સજા ભોગવવા માટે મોકલવામાં આવે છે. ગરુડ પુરાણમાં વિવિધ નરકોની યાદી આપવામાં આવી છે અને જણાવવામાં આવ્યું છે કે આત્માને તેમના ભૂતકાળનાં કર્મો અનુસાર કેવા પ્રકારની સજા અથવા પુરસ્કાર મળશે.
વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી, તેનો આત્મા શરીરથી મુક્ત થઈ જાય છે અને તેના પર ફરતો રહે છે. તે સમજે છે કે તે મરી ગયો છે અને ફરીથી મૃત શરીરમાં પ્રવેશવાનો પ્રયાસ કરે છે. ક્યારેક મૃત શરીરના ચહેરા અથવા અંગો પર એક ચમકાર આવે છે. આ એવા સંકેતો છે કે મૃતકનો આત્મા શરીરમાં ફરીથી પ્રવેશવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, તેઓ આમ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે કારણ કે આત્માને બીજા ક્ષેત્રમાં લઈ જવા માટે એક દ્વાર ખુલે છે.
ભાગ્યે જ કોઈ કિસ્સાઓમાં, આત્મા શરીરમાં ફરીથી પ્રવેશ કરે છે, અને મૃત માનવામાં આવતી વ્યક્તિ જાગી જાય છે. તમે સમાચારપત્રોમાં આવી ઘટનાઓ વિશે વાંચ્યું હશે. આને મૃત્યુ નજીક અનુભવો (નીઅર ડેથ એક્સપિરિયન્સ) કહેવામાં આવે છે.
ભગવદ્ ગીતામાં બીજા અધ્યાયની શરૂઆત સિવાય સ્વર્ગ અને નર્ક વિશે કોઈ ઉલ્લેખ નથી. ભગવાન કૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે જો અર્જુન યુદ્ધ લડે છે અને મૃત્યુ પામે છે, તો તેને વીર કહેવામાં આવશે અને તે સ્વર્ગમાં જશે. સમગ્ર ભગવદ્ ગીતામાં સ્વર્ગનો આ એકમાત્ર ઉલ્લેખ છે. આત્મા વિશે ભગવદ ગીતા ત્યાં સુધી કહે છે કે, સૃષ્ટિના વિસર્જન પછી પણ, જ્યારે પુન:નિર્માણ થાય છે, ત્યારે આ આત્માઓ ફરીથી પ્રગટ થશે અને જન્મ લેશે જ્યાં સુધી તેઓ ભગવાનનો સાક્ષાત્કાર ન કરે અને મોક્ષ (જન્મ અને મૃત્યુના સમુદ્રમાંથી મુક્તિ) પ્રાપ્ત ન કરે.
સ્વામી વિવેકાનંદે પણ પોતાનાં કાર્યોમાં સ્વર્ગ અને નર્કની વિભાવના વિશે વધુ વાત કરી નથી. તેમણે આત્મા તેના જીવનકાળ દરમિયાન શું થાય છે તેના આધારે વિવિધ લોકનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. સ્વામી વિવેકાનંદે બે શરીર અને એક આત્માની વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે એક ભૌતિક શરીર છે જેને આપણે જોઈ શકીએ છીએ અને એક સૂક્ષ્મ શરીર છે જેને આપણે જોઈ શકતા નથી. જ્યારે ભૌતિક શરીર મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે સૂક્ષ્મ શરીર થોડા દિવસો સુધી જીવતું રહે છે.
સૂક્ષ્મ શરીર સ્થૂળ શરીરમાંથી આત્મામાં ચેતના અને જીવનની છાપનું સ્થાનાંતર સરળ બનાવે છે. પછી સૂક્ષ્મ શરીર પણ મૃત્યુ પામે છે, અને આત્મા ફરીથી જન્મ લેવા માટે મુક્ત થાય. તેમણે કહ્યું કે જન્મ અને મૃત્યુનું આ ચક્ર ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે જ્યાં સુધી આત્મા ભગવાનને ઓળખે અને તેમની સાથે એકરૂપ ન થાય.
ગરુડ પુરાણમાં આત્માની યાત્રાની જે સમજ આપી છે, તેની વાત આપણે પછીથી કરીશું.
