રાજેશ યાજ્ઞિક
ભગવાન શ્રી કૃષ્ણની વાત આવે ત્યારે સુરદાસનું એક બહુ સુંદર ભજન યાદ આવે ‘હે ગોવિંદ, હે ગોપાલ, અબ તો જીવન હારે, પ્રભુ શરણ હૈ તિહારે’ પ્રભુના બે નામ, ગોવિંદ અને ગોપાલ. ગો એટલે ગાય અને ગો એટલે ઇન્દ્રિયો પણ થાય. ગોવિંદ એટલે જે ગાયોનો રક્ષક અને તેમને સુખ આપનાર. ગોપાલનો અર્થ છે, ગાયોનો પાલનહાર. બીજા અર્થમાં જેમનું નામ માત્ર ગો એટલેકે ઇન્દ્રિયોને સુખદાયી થાય, જેમની ભક્તિ, જેમનું દર્શન અને જેમનું ભજન મન, વચન અને કર્મથી આપણને પાપ પ્રવૃત્તિઓથી પાછા વાળે.
પાંચ કર્મેન્દ્રિય અને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય એમ દસ ઇન્દ્રિયો છે. આ ઇન્દ્રિયો બાહ્ય જગત સાથે સંબંધિત છે. તે સિવાય અંત:કરણ. અને અંત:કરણમાં ચતુષ્ટય સમાવેશ થાય છે, જે સીધા બાહ્ય વિશ્વ સાથે જોડાયેલા નથી. આ ચાર શું છે? મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અહંકાર. આપણે પોતાને જાગૃત ક્યારે માનીએ છીએ? જ્યારે પાંચ કર્મેન્દ્રિયો અને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયોથી જાગેલા હોઈએ ત્યારે. પણ અંત:કરણ સુતેલું હોય તો આપણે જાગેલા કહેવાઈએ ખરાં?
જાગૃત અવસ્થા એ ચેતનાની એવી અવસ્થા છે જેમાં આ ચૌદ સક્રિય હોય છે. ચૌદ સક્રિય હોવાનો અર્થ એ છે કે આંખો કંઈક અંદર લાવી રહી છે, જે કંઈ અંદર આવી રહ્યું છે તેને સ્મૃતિ દ્વારા નામ આપવામાં આવે છે, મન તેને ભૂતકાળના અનુભવો સાથે જોડી રહ્યું છે, અહંકાર તેની સાથે જોડાણ કરી રહ્યો છે, અને મન તેનો ઉપયોગ વિચારો અને કલ્પનાઓ બનાવવા માટે કરી રહ્યું છે.
તમારી ત્વચાના સ્પર્શ દ્વારા, તમારા કાન સુધી પહોંચેલા અવાજ દ્વારા- રંગ, સ્વરૂપ, સ્વાદ, ગંધ, ધ્વનિ- તમારા અસ્તિત્વમાં કંઈક પ્રવેશ્યું છે. આ બધા ઇન્દ્રિયોના પદાર્થો ઇન્દ્રિયો દ્વારા પ્રવેશી રહ્યા છે. અને અંદર કાર્યરત મશીનરી આ આવનારી માહિતી, આ આવનારા ડેટા પર પ્રક્રિયા કરી રહી છે, અને કોઈ પ્રકારનું ઉત્પાદન ઉત્પન્ન કરી રહી છે, જેના દ્વારા અસ્તિત્વ પછી અનુભવે છે અને કાર્ય કરે છે. આ જાગૃત અવસ્થા છે.
આ જીવનો અહંકાર બહારથી સામગ્રી આવે તેની રાહ પણ જોતો નથી જેની સાથે તે જોડાઈ શકે, જેથી તે તેમને પ્રક્રિયા કરી શકે. અહંકાર કહે છે, ‘ભલે સામગ્રી બહારથી ન આવતી હોય, તો પણ આપણે આપણી કલ્પનાશક્તિનો ઉપયોગ કરીને કેટલીક સામગ્રી બનાવી શકીએ છીએ.’ આ સ્થિતિને સ્વપ્ન અવસ્થા કહેવામાં આવે છે. જાગૃતિનો અનુભવ કરવા માટે ઇન્દ્રિયોનો સક્રિય સહયોગ જરૂરી છે. સ્વપ્નમાં, તમારે તમારી ઇન્દ્રિયોની જરૂર નથી.
આપણે જે સપના જોઈ રહ્યા છીએ તે ખરેખર આપણી અનુભવની તરસનું પ્રતિબિંબ છે. આપણે અનુભવ માટે એટલા ભૂખ્યા છીએ કે આપણે દિવસના સોળ જાગવાના કલાકોનો સંપૂર્ણ અનુભવ કરી શકતા નથી. એટલે ઊંઘમાં સ્વપ્નનો સહારો લે છે. સુષુપ્તિ ઊંઘની જ અવસ્થા છે, પરંતુ આ અવસ્થામાં કંઈક બીજું થાય છે; તમે સ્વપ્ન પણ નથી જોતા. એવું કહેવાય છે કે ગાઢ નિંદ્રાનો આનંદ સપનાઓ કરતાં પણ ઉપર છે.
જાગતી વખતે, તમે દુનિયામાં ખુશી શોધો છો; સપનામાં, તમે કલ્પના દ્વારા ખુશીનું સર્જન કરો છો. ગાઢ નિંદ્રામાં, તમારે ખુશીનું સર્જન કરવાની પણ જરૂર નથી; તમે કોઈપણ ભૌતિક વસ્તુનો ઉપયોગ કર્યા વિના તેનો અનુભવ કરો છો. ગાઢ નિંદ્રા એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં અહંકાર ફક્ત તેના પોતાના અસ્તિત્વથી જ આનંદ મેળવે છે; અહંકારને હવે કોઈ વસ્તુની જરૂર નથી, તે પોતાનો આનંદ માણી રહ્યો છે, તેને કંઈપણ કલ્પના કરવાની પણ જરૂર નથી.
આ ત્રણ અવસ્થાઓ- જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિને જાણીને વ્યક્તિ ચોથી અવસ્થાનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે. તુર્યા એ ચોથી અવસ્થા છે. તુર્યા એટલે પરમ જ્ઞાન. તુર્યા એટલે કે અંદર કોઈ અંધકાર રહેતો નથી, બધું જ પ્રકાશિત થઈ જાય છે. આપણા આંતરિક સ્વનો એક ખૂણો પણ અંધકારથી ભરેલો નથી. આપણી અંદર એવું કંઈ નથી જેના માટે આપણે જાગૃત થયા નથી. જાગૃતિનો પ્રકાશ બહાર અને અંદર બધે ફેલાય છે. આપણે જાણીએ છીએ, પણ દરેક અવસ્થાને અલગથી જાણતા નથી. પ્રત્યેક અવસ્થા સાથે આપણું તાદાત્મ્ય થાય છે.
સ્વપ્નમાં, આપણને એવું લાગે છે કે આપણે સ્વપ્ન બની ગયા છીએ. તમે સ્વપ્નમાં ખોવાઈ જાઓ છો. જાગ્યા પછી, તમને ખ્યાલ આવે છે કે સ્વપ્ન જૂઠું હતું. હવે આપણે જાગવાની અવસ્થા સાથે ઓળખાણ કરીએ છીએ. આપણે કહીએ છીએ, ‘હવે હું જાગી ગયો છું.’ પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે રાત્રે તમે ફરીથી સૂઈ જશો અને આ ઓળખ પણ ભૂલી જશો? તમારી અંદર ચેતનાનું એક તત્ત્વ છે જે પ્રવાસ કરે છે.
સ્વપ્ન, ઊંઘ અને જાગૃતિ તમારા પ્રવાસના તબક્કા છે; તમે નથી. અને જેવું તમે સમજી લો છો કે તમે અલગ, વિશિષ્ટ છો, ચોથી અવસ્થા તુર્યાનો જન્મ શરૂ થાય છે. મહાવીર સ્વામીએ તેને ભેદ-વિજ્ઞાન કહ્યું છે. તેઓ કહે છે કે આધ્યાત્મિકતાનું સમગ્ર વિજ્ઞાન ભિન્નતાને સ્પષ્ટ રીતે ઓળખવામાં રહેલું છે. આ શિવસૂત્રનો અર્થ એ છે કે તમારે સમજવું જોઈએ કે ત્રણેય અવસ્થાઓ અલગ છે. જેમ જેમ તમે ત્રણ અવસ્થાઓને અલગ ઓળખશો, તેમ તેમ તમને એ પણ ખ્યાલ આવશે કે તમે તેમનાથી અલગ છો.
