ભારતમાં રેલવેએ વરાળ (સ્ટીમ) એન્જિનવાળી ટ્રેનથી લઈને હવે હાઇડ્રોજન ટ્રેન સુધીની સફર પૂરી કરી લીધી છે. આજે (17 જુલાઇ) પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આ ઐતિહાસિક સફરને લીલી ઝંડી બતાવીને રેલવે ટેકનોલોજીને એક નવા સ્તરે પહોંચાડી છે. અવાજ અને ધુમાડા વગરની આ ટેકનોલોજી જ ભવિષ્યની ટેકનોલોજી છે. ભારતમાં જીંદથી સોનીપત વચ્ચે હાઇડ્રોજન ટ્રેન દોડશે. આખરે હાઇડ્રોજન ટ્રેન શું છે અને તેની વિશેષતા શું હોય છે? ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટિએ તે વંદે ભારત ટ્રેન કરતાં કેવી રીતે અલગ છે? શું ભવિષ્યમાં આ ટ્રેન વંદે ભારતનું સ્થાન લઈ લેશે? આ દરેક બાબતને વિગતવાર સમજીએ.

હાઇડ્રોજન ટ્રેનની વિશેષતાઓની વાત કરીએ તો, તે એક હાઇબ્રિડ ઇલેક્ટ્રિક કારની જેમ કામ કરે છે. તે ચાલતાં-ચાલતાં જ પોતાના માટે ક્લીન એનર્જી એટલે કે સ્વચ્છ વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. હાઇડ્રોજન શું છે? આ એક એવો સવાલ છે જે આપણને વિજ્ઞાનની ઊંડાઈઓમાં અને બ્રહ્માંડની શરૂઆતમાં લઈ જાય છે. પિરિયોડિક ટેબલ (આવર્ત કોષ્ટક)નું આ સૌથી પહેલું તત્વ છે, જેને 'H' સંજ્ઞા વડે દર્શાવવામાં આવે છે અને તેનો પરમાણુ ક્રમાંક (એટોમિક નંબર) 1 છે. ચાલો, આને એકદમ સરળ શબ્દોમાં સમજીએ કે આ શું છે?

એક તરફ જ્યાં સેમી-હાઈ-સ્પીડ વંદે ભારત ટ્રેનોએ પ્રીમિયમ અને ઝડપી મુસાફરીને નવા આયામો આપ્યા છે, તો બીજી તરફ રેલવેએ સ્વદેશી હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટ્રેનના રૂપમાં પાટા પર સંપૂર્ણપણે એક અલગ ટેકનોલોજીની શરૂઆત કરી દીધી છે. પરંતુ આ બાબતે એક મોટો સવાલ ઊભો કર્યો છે. આખરે રેલવેએ વધુ એક નવી વંદે ભારત બનાવવાને બદલે આ નવી હાઇડ્રોજન ટેકનોલોજી પર પૈસા અને સમય કેમ લગાવ્યા? આનો જવાબ રેલવેના અલગ-અલગ સેક્ટરને ટાર્ગેટ કરવાની સાથે જ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના પડકારોને ઉકેલવા અને કાર્બન-ન્યૂટ્રલ બનીને પ્રદૂષણ મુક્ત થવાના મોટા લક્ષ્યોમાં છુપાયેલો છે.

હાઇડ્રોજન ટ્રેન અને વંદે ભારતની ટેકનોલોજીમાં શું તફાવત છે?

હાઇડ્રોજન ટ્રેન વિરુદ્ધ વંદે ભારતની વાત કરીએ તો, ભલે આ બંને ટ્રેનો અત્યાધુનિક છે અને ભારતમાં જ વિકસાવવામાં આવી છે, પરંતુ તેમની ટેકનોલોજી અને તેમને ચલાવવાનો હેતુ એકબીજાથી બિલકુલ અલગ છે. વંદે ભારત એક ઇલેક્ટ્રિક મલ્ટિપલ યુનિટ (EMU) છે, જે સંપૂર્ણપણે પાટાની ઉપર લાગેલા વીજળીના વાયરો પર નિર્ભર છે. જો ઉપર વીજળીના વાયર નહીં હોય, તો વંદે ભારત એક ઇંચ પણ હલી શકશે નહીં. તેનાથી વિપરીત, હાઇડ્રોજન ટ્રેન સરળ ભાષામાં કહીએ તો પાટા પર દોડતો એક ચાલતો-ફરતો પાવર પ્લાન્ટ છે. તે પોતાની અંદર જ હાઇડ્રોજનમાંથી વીજળી બનાવે છે. તેથી તેને ઉપર કોઈ વીજળીના વાયરની જરૂર પડતી નથી.

વંદે ભારતને ઝડપ, લક્ઝરી અને ભારે ભીડવાળા રૂટ્સ માટે બનાવવામાં આવી છે, જે 130 થી 160 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે મોટા શહેરોને જોડે છે. જ્યારે હાઇડ્રોજન ટ્રેનનો હેતુ સસ્ટેનેબિલિટી એટલે કે પર્યાવરણ સુરક્ષા અને કનેક્ટિવિટી છે. તે શરૂઆતમાં 75 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે ચાલશે અને તેનું મુખ્ય કામ એવા રૂટ્સ પરથી ડીઝલ એન્જિનોને હટાવવાનું છે જ્યાં વીજળીની લાઈનો નાખી શકાતી નથી.

રેલવે શા માટે હાઇડ્રોજન ટ્રેનો પર દાવ લગાવી રહી છે?

ભારતીય રેલવેએ તેના મુખ્ય બ્રોડ-ગેજ નેટવર્કનો લગભગ 99 ટકા હિસ્સો વીજળીકરણ (ઇલેક્ટ્રિફાઇડ) સાથે જોડી દીધો છે, પરંતુ કેટલાક અત્યંત સંવેદનશીલ વિસ્તારો જેવા કે પહાડી રસ્તાઓ અને ઐતિહાસિક હેરિટેજ રૂટ્સ હજુ પણ બાકી છે. નોન-ઇલેક્ટ્રિફાઇડ અને હેરિટેજ રૂટ્સ માટે હાઇડ્રોજન ટ્રેનને જ સૌથી શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ માનવામાં આવી રહી છે.

'નેશનલ હાઇડ્રોજન મિશન' શું છે?

ભારતે ફેબ્રુઆરી 2022માં 'નેશનલ હાઇડ્રોજન મિશન'ની જાહેરાત કરી હતી. આ મિશન અંતર્ગત ભારતને વર્ષ 2030 સુધીમાં દર વર્ષે 50 લાખ ટન 'ગ્રીન હાઇડ્રોજન'નું ઉત્પાદન કરવા માટે સક્ષમ બનાવવાનું છે. ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન માટે પાણી અને સસ્તી વીજળીની જરૂર પડે છે, અને ભારત પાસે આ બંને સંસાધનો પૂરતા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે. ભારત પાસે એક વિશાળ દરિયા કિનારો અને વિપુલ પ્રમાણમાં સૂર્યપ્રકાશ (તડકો) પણ છે.

સૌર ઊર્જા અને સમુદ્રનું પાણી ગ્રીન હાઇડ્રોજન બનાવવામાં ખૂબ જ મદદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે. ભારતે આ દિશામાં એક ડગલું આગળ વધીને વૈશ્વિક સ્તરે 'ગ્લોબલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન હબ' બનવાનું લક્ષ્ય પણ નિર્ધારિત કર્યું છે.