સંધ્યા સિંહ
ઇતિહાસ મહાત્મા ગાંધીને મુખ્યત્વે એક રાજકીય વ્યક્તિ તરીકે યાદ કરે છે, પરંતુ તેમનું જીવન પોતાનામાં એક સતત ચાલતો પ્રયોગ પણ હતું. આ પ્રયોગ તેમના શરીર, ખોરાક, પહેરવેશ, કામ કરવાની રીત અને રોજિંદી જરૂરિયાતો સુધી ફેલાયેલો હતો. ગાંધીજીનું માનવું હતું કે જેને આપણે જરૂરિયાત સમજીએ છીએ, તેનો એક મોટો ભાગ હકીકતમાં આપણી આદત, ઈચ્છા કે સુવિધા હોય છે.
તેથી તેમણે પોતાના જીવનમાં વારંવાર એ પરખવાનો પ્રયાસ કર્યો કે ઓછામાં ઓછી વસ્તુઓમાં પણ જીવનને સંતુલિત અને સાર્થક કેવી રીતે રાખી શકાય? તેમનો ખોરાક પણ આ જ વિચારસરણીનો એક ભાગ હતો. તેમણે અલગ-અલગ સમયે મીઠું, ઘી અને બીજી ઘણી વસ્તુઓ છોડીને પણ જોઈ. ખોરાક તેમના માટે માત્ર સ્વાદ કે શરીરની જરૂરિયાત પૂરતો સીમિત નહોતો. તેઓ તેને આત્મ-શિસ્ત અને આત્મનિરીક્ષણ સાથે પણ જોડીને જોતા હતા.
આજે આપણે ‘ઇન્ટરમિટેન્ટ ફાસ્ટિંગ’ કે ‘ક્લીન ઈટિંગ’ જેવા શબ્દો દ્વારા આપણા આહાર પર નજર રાખીએ છીએ. પણ ગાંધીજી માટે ઉપવાસનો અર્થ આનાથી ક્યાંય વધુ વ્યાપક હતો. તેઓ તેને આત્મશુદ્ધિ અને આત્મસંયમનું માધ્યમ માનતા હતા. મિનિમલિઝમની વાત કરીએ તો ગાંધીજીનું જીવન કદાચ તેનું સૌથી સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે.
તેમની પાસે જરૂરિયાતની બહુ થોડી જ વસ્તુઓ હતી: ચશ્માં, ઘડિયાળ, કેટલાંક વાસણો, રેંટિયો અને ખાદીના કપડાં. તેમની આ જીવનશૈલી કોઈ અભાવ કે ગરીબીના કારણે નહોતી, પરંતુ તે તેમની એક જાગૃત પસંદગી હતી. તેઓ સતત એ વાત પર ભાર મૂકતા કે જીવનને સમૃદ્ધ બનાવવાનો એક રસ્તો પોતાની જરૂરિયાતો વધારવાનો નથી, પરંતુ તેને સીમિત કરવાનો છે.
આજે ‘ઓછી વસ્તુઓ,ઓછી ગૂંચવણ’ કે ‘લેસ ઈઝ મોર’ જેવી વિભાવનાઓ આધુનિક જીવનશૈલીનો એક ભાગ બની ચૂકી છે. લોકો નકામી કે બિનજરૂરી વસ્તુઓ દૂર કરી રહ્યા છે અને સીમિત સાધનોમાં વ્યવસ્થિત જીવન શોધી રહ્યા છે. ગાંધીજીએ આ વિચારને કોઈ ટ્રેન્ડ કે બજારની ભાષા વગર પોતાના જીવનમાં ઉતાર્યો હતો. ડિજિટલ ડિટોક્સની વાત કરીએ તો ગાંધીજીનું મૌન વ્રત પણ યાદ આવે છે. તેઓ અઠવાડિયામાં એક દિવસ મૌન રાખતા હતા. તે દિવસે વાતચીતથી દૂર રહીને તેઓ લખીને કે ઈશારા દ્વારા પોતાનું કામ ચલાવતા હતા. આ માત્ર બોલવાનું બંધ કરી દેવું નહોતું. મૌન તેમના માટે આત્મચિંતનની એક તક હતી.
આજે આપણે સતત વાગતા નોટિફિકેશન, મેસેજ અને સ્ક્રીનથી થોડું અંતર બનાવવા માટે ડિજિટલ ડિટોક્સ કરીએ છીએ.ગાંધીજીના સમયમાં ફોન કે સોશ્યલ મીડિયા નહોતા, પરંતુ બહારના ઘોંઘાટથી દૂર રહેવાની અને ભીતરનો અવાજ સાંભળવાની જરૂરિયાત ત્યારે પણ એટલી જ હતી.‘સ્લો લિવિંગ’ નું એક રસપ્રદ રૂપ ગાંધીજીના રેંટિયામાં પણ જોવા મળે છે. રેંટિયો ઝડપી ગતિ અને વધુ ઉત્પાદનનું પ્રતીક નહોતો. તેમાં ધીરજ હતી, એકાગ્રતા હતી અને એક લયબદ્ધતા હતી. ગાંધીજી નિયમિતપણે રેંટિયો કાંતતા.
આજે ઝડપી ગતિથી દોડતી જિંદગીમાંથી થોડી ક્ષણો કાઢીને ધીમે ચાલવાનો અને કોઈ પણ કામ પૂરી એકાગ્રતાથી કરવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. જોકે, ગાંધીજીની જીવનશૈલીને આજના ‘વેલનેસ ટ્રેન્ડ્સ’ સાથે પૂરેપૂરી જોડી દેવી યોગ્ય નહીં ગણાય. તેમના માટે આ માત્ર સારા સ્વાસ્થ્ય, માનસિક શાંતિ કે વ્યક્તિગત કાર્યક્ષમતાનું સાધન નહોતું. તેમના માટે આનો સંબંધ અહિંસા, સ્વદેશી, આત્મસંયમ અને સામાજિક જવાબદારી સાથે પણ હતો. આ જ એ તફાવત છે જેને સમજવો જરૂરી છે. આજે મિનિમલિઝમ ઘણીવાર વ્યક્તિગત સુવિધા અને સારા જીવનના ફોર્મ્યુલા તરીકે સામે આવે છે. પરંતુ ગાંધીજીની વિચારસરણીનો દાયરો તેનાથી ક્યાંય મોટો હતો.
આજના આ તમામ ટ્રેન્ડ્સમાં ગાંધીજીના જીવનનો એક જૂનો પડછાયો ચોક્કસપણે જોવા મળે છે. ફરક માત્ર એટલો છે કે આજે આપણે આપણી આદતોને એપમાં નોંધીએ છીએ, સ્ક્રીન ટાઈમ માપીએ છીએ, ‘ડિટોક્સ ચેલેન્જ’ લઈએ છીએ અને મિનિમલિઝમ પર પુસ્તકો વાંચીએ છીએ. ગાંધીજીએ આમાંથી કોઈ પણ વસ્તુને ચોક્કસ નામ નહોતું આપ્યું. તેમણે બસ તેને જીવીને બતાવ્યું. સાદગી એ કોઈ ટ્રેન્ડ નથી. એ એક પસંદગી છે અને ઓછામાં જીવવાની આ પસંદગી કોઈ ચોક્કસ જમાના કે સમયની મોહતાજ નથી.
