નવી દિલ્હી: ભારતીય સેનાના શક્તિશાળી યુદ્ધ જહાજો આધુનિક લડાકુ વિમાનો કે વિનાશક મિસાઈલો જ્યારે દુશ્મનોના હૃદયમાં ફફડાટ પેદા કરે છે, ત્યારે તેમના નામ પણ એટલા જ પ્રભાવશાળી હોય છે. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે INS વિક્રાંત, તેજસ કે અર્જુન ટેન્ક જેવા દમદાર નામ કોણ અને કેવી રીતે નક્કી કરે છે? આ કોઈ આકસ્મિક નિર્ણય નથી, પરંતુ તેની પાછળ ભારતની સમૃદ્ધ પરંપરા, રણનીતિક ઓળખ અને રક્ષા મંત્રાલયની એક સુવ્યવસ્થિત વ્યવસ્થા કામ કરે છે. દરેક નામ પાછળ રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અને સૈન્ય ઈતિહાસની ઊંડી સમજ છુપાયેલી હોય છે.

નૌસેનાની ખાસ નામકરણ સમિતિ અને પ્રક્રિયા
ભારતીય નૌસેનામાં યુદ્ધ જહાજોના નામકરણ માટે એક વિશિષ્ટ નિકાય કાર્યરત છે, જેને 'આંતરિક નામકરણ સમિતિ' કહેવામાં આવે છે. આ સમિતિનું નેતૃત્વ નેવી સ્ટાફના સહાયક પ્રમુખ કરે છે. ખાસ વાત એ છે કે આ સમિતિમાં માત્ર સૈન્ય અધિકારીઓ જ નહીં, પરંતુ ઈતિહાસ, પુરાતત્વ અને પરિવહન ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો પણ સામેલ હોય છે. તેઓ એ બાબતની ખાતરી કરે છે કે પસંદ કરાયેલું નામ ઐતિહાસિક રીતે સમૃદ્ધ અને સાંસ્કૃતિક રીતે પ્રસ્તુત હોય. સમિતિ દ્વારા સૂચવવામાં આવેલા નામોને અંતે નેવી ચીફની મંજૂરી મળે છે, જ્યારે જહાજના આદર્શ વાક્યો અને પ્રતીક ચિહ્નો માટે ભારતની રાષ્ટ્રપતિની આખરી મહોર જરૂરી હોય છે.

નૌસેનામાં જહાજના પ્રકાર પ્રમાણે નામ રાખવાની ચોક્કસ પરંપરાઓ છે. એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ (વિમાન વાહક જહાજો) ના નામ મોટાભાગે 'વ' અક્ષરથી શરૂ થાય છે, જેમ કે INS વિક્રાંત કે INS વિક્રમાદિત્ય. જે જહાજો વિનાશક (Destroyers) શ્રેણીના હોય છે, તેમના નામ ભારતના અગ્રણી શહેરો પરથી રાખવામાં આવે છે. જ્યારે ફ્રિગેટ જહાજોના નામ પવિત્ર નદીઓ અથવા ઘાતક હથિયારો પરથી નક્કી થાય છે. તે જ રીતે, સબમરીનના નામ દરિયાઈ જીવો અથવા પૌરાણિક કથાઓના શક્તિશાળી પાત્રો પરથી પ્રેરિત હોય છે, જે તેની છુપી તાકાતનો અહેસાસ કરાવે છે.

ભારતીય વાયુસેનાના વિમાનો અને મિસાઇલ પ્રણાલીઓના નામમાં ભારતીય દર્શન અને સંસ્કૃત ભાષાનો પ્રભાવ સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે. 'તેજસ' જેવું નામ શક્તિ અને તેજસ્વીતાના ગુણોને દર્શાવે છે. મિસાઇલોના નામ ઘણીવાર પ્રકૃતિના તત્વો (જેમ કે અગ્નિ, પૃથ્વી) અથવા પૌરાણિક કથાઓમાંથી લેવામાં આવે છે. આ નામો માત્ર હથિયારની ઓળખ નથી, પરંતુ તે ભારતીય વિજ્ઞાન અને પ્રાચીન જ્ઞાનના સુમેળનું પ્રતિક છે. મિસાઇલ ટેકનોલોજીમાં રણનીતિક જરૂરિયાતો મુજબ નામોની પસંદગી કરવામાં આવે છે જે તેની ક્ષમતાનો પરિચય આપે છે.

યુદ્ધના મેદાનમાં શૌર્યના પ્રતિક સમાન ટેન્ક
આ જ પરંપરા ભૂમિ સેનાના ટેન્કોમાં પણ જોવા મળે છે. ભારતની શાન ગણાતી 'અર્જુન ટેન્ક'નું નામ મહાભારતના મહાન યોદ્ધા અર્જુન પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. આ નામ યુદ્ધના મેદાનમાં અચૂક નિશાન, અતુલ્ય શક્તિ અને અપ્રતિમ શૌર્યનું પ્રતિક છે. આમ, ભારતીય સેનાનું દરેક હથિયાર તેના નામ દ્વારા જ દેશની વીરતા અને વિરાસતની ગાથા રજૂ કરે છે. આ વ્યવસ્થા એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સૈન્ય સંસાધનો માત્ર ટેકનોલોજી જ નહીં, પણ રાષ્ટ્રની આત્મા સાથે પણ જોડાયેલા રહે.