- શૈલેન્દ્ર સિંહ

મે-જૂનની બપોર હવે માત્ર ગરમ નથી લાગતી, હવે તે આપણને ડરાવવા લાગી છે. સવારે 9 વાગ્યે જ એવો અસહ્ય તાપ અનુભવાવા લાગે છે, જાણે દિવસ સીધો જ બપોરમાં બદલાઈ ગયો હોય. શહેરોના રસ્તાઓ તવાની જેમ તપવા લાગ્યા છે, બસ સ્ટોપ પર ઊભેલા લોકો છાંયડો શોધતા દેખાય છે, તો રાતે પણ દીવાલોમાંથી એવી ગરમી નીકળે છે, જાણે ઠંડી થઈ ગયેલી ભઠ્ઠીમાંથી પણ કલાકો સુધી ગરમ ધુમાડો નીકળતો હોય. આ બધી પરિસ્થિતિઓ, આ બધાં ભયાનક દૃશ્યો, એ વાતની સાબિતી છે કે આપણા દેશમાં હવે ગરમી એક ઋતુ નથી પરંતુ જીવનશૈલીનું સંકટ બની ગઈ છે. વાત ભલે સ્વાસ્થ્યની હોય, અર્થવ્યવસ્થાની હોય કે સામાજિક અસમાનતાના સંકટની હોય. દરેક જગ્યાએ ગરમી હવે પોતાનામાં જ એક સંકટ છે. 

પહેલાં આ જ ગરમી કેરી, વેકેશન, ઠંડાઈ, સત્તુ અને બાળકોની ધમાચકડી માટે જાણીતી હતી. એવું નહોતું કે ત્યારે લૂ નહોતી ચાલતી. લૂ લાગતી, પણ આખી ઋતુમાં માત્ર થોડા દિવસો જ અને તે પણ દિવસના એક ચોક્કસ સમયે. આ લૂથી બચવા અને બચાવવાના એટલા દેશી અને સરળ ઉપાયો હતા કે ત્યારે ‘લૂ’ શબ્દના ઉચ્ચારણ માત્રથી દહેશત પેદા નહોતી થતી, પરંતુ આજે લૂ ‘હીટવેવ’ના નામે વધુ જાણીતી છે અને તે ડર તથા દહેશતનો પર્યાય બની ચૂકી છે.

હવામાન વિભાગની લાલ-પીળી ચેતવણીઓ, શાળાઓમાં વેકેશન, હોસ્પિટલોમાં ગરમીને કારણે ઈમર્જન્સી જેવી સ્થિતિ અને ચારેય તરફ વીજળીની વધતી માગ વચ્ચે તેની અછતની બૂમો, આ બધી ગરમી સાથે જોડાયેલી એવી ડરામણી વાસ્તવિકતાઓ છે કે આજે ગરમી દહેશતનો પર્યાય બની ગઈ છે. એનો અર્થ એ છે કે તાપમાન માત્ર થર્મોમીટરમાં જ નથી વધી રહ્યું, આપણી આખી જીવન વ્યવસ્થાને પ્રભાવિત કરી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતમાં એક-બે નહીં પરંતુ એક ડઝનથી વધુ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં સરેરાશ તાપમાન સતત વધી રહ્યું છે. પરંતુ એનાથી પણ વધુ ચિંતાની વાત એ છે કે આ દિવસોમાં લગભગ આખા ભારતમાં રાતનું તાપમાન ઘણું વધી ગયું છે, જે ઉનાળાની ગરમીની તીવ્રતાને દર્શાવે છે.

પહેલાં દિવસ દરમિયાન ભલે ગમે તેટલી ગરમી હોય, સૂરજ આથમતાં જ રાહત મળવાની શરૂ થઈ જતી અને મોડી રાત સુધીમાં તો ઘણીવાર ઉનાળામાં પણ કેટલીક જગ્યાએ હળવી ઠંડક અનુભવાતી હતી. જોકે આજે સ્થિતિ એ છે કે ઉત્તર ભારતના મોટાભાગનાં મોટાં શહેરોમાં રાતે પંખા નીચે સૂવું એ સજા જેવું છે, કારણ કે અડધી રાત પછી પણ પંખા ગરમ હવા ફેંકે છે. હદ તો એ છે કે આ દિવસોમાં એસી ચાલુ હોવા છતાં બેચેની અનુભવાય છે અને શરીરને આરામ મળતો નથી.

એટલા માટે ગરમી આ દિવસોમાં સીધી સ્વાસ્થ્ય પર હુમલો કરે છે. જેમ શિયાળો સૌથી વધુ એ લોકોને હેરાન કરે છે જેમની પાસે ઠંડીથી બચવાનાં સાધનો નથી હોતા, બરાબર એ જ વાત ગરમી પર પણ લાગુ પડે છે. રસ્તા પર કામ કરતા બાંધકામ મજૂરો, ઘરો સુધી સામાન પહોંચાડતા ડિલિવરી બોયઝ, રિક્ષા ચાલકો, ટ્રાફિક પોલીસકર્મીઓ, ખેતરોમાં કામ કરતા ખેડૂતો અને નાના દુકાનદારો આજે ધગધગતી ગરમીનો સૌથી વધુ ભોગ આ લોકો જ બની રહ્યા છે. 

કારણ કે તેમની પાસે ગરમીનો સામનો કરવા માટે એવાં સાધનો નથી, જેવા કેટલાક લોકો પાસે હોય છે. આ લોકો પાસે ગરમીને લઈને કોઈ મોસમી ચર્ચાઓ નથી હોતી, કારણ કે તેમના માટે રોજીરોટીનો સવાલ ગરમી કરતાં મોટો હોય છે. સરકાર ભલે એલર્ટ જાહેર કરતી રહે કે બપોરે 12 વાગ્યાથી લઈને 3 વાગ્યા સુધી ઘરમાંથી કોઈ બહાર નહીં નીકળે, કામ નહીં કરે, પણ વ્યવહારિક રીતે આ શક્ય નથી.

અંતે વાત એ જ છે કે ગરમીનું સંકટ એ સામાજિક અસમાનતાનું પણ સંકટ છે. એક તરફ એસી ઓફિસો, મોલ અને એસી કાર છે, તો બીજી તરફ પતરાના છાપરાવાળાં ઘરો, પાણીની લાઈનમાં ઊભેલા લોકો અને વૃક્ષો વગરની વસાહતો પણ આ જ દેશની હકીકત છે. સ્વાભાવિક છે કે આવી જગ્યાઓ પર, ગરમીથી બચવાનાં સાધનો હોય તેવી જગ્યાઓ કરતાં 4 થી 5 ડિગ્રી સુધી તાપમાન વધારે રહે છે. આ કંઈ અમસ્તું નથી કે ગરમીનો સૌથી વધુ ભોગ એ જ સામાન્ય લોકો બને છે, જેઓ શિયાળાનો પણ સૌથી વધુ ભોગ બનતા હોય છે.

ભારતમાં, ગરમી હવે તેનો પરંપરાગત ચહેરો બદલી રહી છે. આ ગરમી પાછળ એક મુખ્ય કારણ એ છે કે માટી અને વૃક્ષોનું સ્થાન કોંક્રિટ, કાચ અને ડામરએ લીધું છે. ઊંચી ઇમારતો અને પહોળા રસ્તાઓને વિકાસનો પર્યાય માનવામાં આવે છે, પરંતુ આ રસ્તાઓની બંને બાજુએ હવે ઘટાદાર વૃક્ષોની હારમાળા નસીબ થતી નથી. આ જ કારણ છે કે આ રસ્તાઓ એસી કાર માટે તો શાનદાર છે, પરંતુ સામાન્ય લોકો માટે ઉનાળાના દિવસોમાં આ રસ્તાઓ પર આગ વરસે છે. શહેરો આ દિવસોમાં જેટલી ગરમી શોષી લે છે, એ જ ગરમીને રહી-રહીને રાતે બહાર ફેંકે છે, જેને ‘અર્બન હીટ આઇલેન્ડ’ અસર કહે છે; અને આજે શહેરોમાં વધતી ગરમીનું એક મોટું કારણ આ અર્બન હીટ આઇલેન્ડ અસર પણ છે.

દિલ્હી, બેંગલુરુ, હૈદરાબાદ જેવાં શહેરોમાં ઝડપથી ઘટતી હરિયાળી અને વધતા બાંધકામે સ્થાનિક તાપમાનને ખૂબ પ્રભાવિત કર્યું છે. ક્યારેક પોતાના ખુશનુમા હવામાન માટે પ્રખ્યાત રહેલા બેંગલુરુમાં પણ હવે ગરમી અનુભવાય છે. જોકે બેંગ્લુરુ હજુ પણ દેશના અન્ય મેટ્રોપોલિટન શહેરો કરતાં ઘણું ખુશનુમા છે, તે જોવાનું બાકી છે કે તે કેટલો સમય આવું રહેશે. કોંક્રિટના જંગલના ઝડપી વિકાસને જોતાં, એવું લાગે છે કે બેંગ્લુરુ તેનું સુખદ વાતાવરણ જાળવી શકશે નહીં. વધતી ગરમી આપણી વીજળી વ્યવસ્થા પર પણ નોંધપાત્ર અસર કરી રહી છે. 

એસી, કુલર અને રેફ્રિજરેટરની વધતી સંખ્યા દર વર્ષે વીજળીની માગને નવા રેકોર્ડ તરફ ધકેલી રહી છે. આના કારણે વીજળી આઉટેજનો ભય ઊભો થયો છે, જે એક સમયે નાનાં શહેરો સુધી મર્યાદિત હતો, હવે મોટા શહેરોમાં પણ સામાન્ય બની રહ્યો છે. વધુમાં, વધતા વીજળી ઉત્પાદનથી દેશમાં કાર્બન ઉત્સર્જન પણ વધી રહ્યું છે. આજે પણ, આપણા દેશમાં કોલસામાંથી નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે, જેના કારણે ધુમાડો, ધૂળ અને કાર્બન ઉત્સર્જન થાય છે. આ ઉનાળામાં પાણીની તંગી વધતા તાપમાન, પાણીની માગ અને આપણાં શહેરોમાં પાણીની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતાને કારણે વધુ તીવ્ર બને છે.

આજે દેશમાં એક પણ મોટું શહેર એવું નથી કે જે પાણી માટે ટેન્કર પર નિર્ભર ન હોય. આ ટેન્કર આસપાસના ગામડાઓ, નદીઓ અને મોટા તળાવોમાંથી પાણી પંપ કરીને શહેરોમાં પહોંચાડી રહ્યા છે. તો, આ ક્યાં સુધી શક્ય બનશે? પાણીના સ્ત્રોત સતત ઘટી રહ્યા છે. વરસાદી પાણી હજુ પણ જરૂરી ક્ષમતા મુજબ એકત્રિત થઈ રહ્યું નથી. 

એકંદરે, ભારત એક એવા તબક્કે છે જ્યાં ગરમી, કે ઠંડી, ફક્ત હવામાનનો અહેવાલ નથી, પરંતુ આપણાં શહેરો, આપણી દૈનિક જીવનશૈલી અને આપણી અર્થવ્યવસ્થાની રચના પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન છે. એટલા માટે જ એ જરૂરી છે કે હવે આપણે વિકાસ અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના સંતુલનને સમજીએ અને આપણી રહેણીકરણીની પદ્ધતિને પ્રકૃતિને અનુકૂળ બનાવીએ, અથવા તો પછી પ્રકૃતિની વિરુદ્ધ જઈને દિવસ-રાત પડકારો અને સંકટોનો સામનો કરતા રહીએ.  

ભારતમાં કેમ વધી રહી છે આટલી બધી ગરમી?

*કારણ કે શહેરી વિસ્તારોમાં બાંધકામ અને વસાહતોના આડેધડ આયોજનને લીધે દિવસેને દિવસે ‘અર્બન હીટ આઇલેન્ડ’ની અસર વધતી જઈ રહી છે.

*આ જ કારણે હવે દિવસ કરતાં રાતો વધુ ગરમ થવા લાગી છે.

*શહેરોમાં વૃક્ષો અને જળાશયોની સતત થતી અછત, શહેરોને વધુ ને વધુ ગરમ બનાવી રહી છે.

*પરંતુ આ માગ એટલા માટે અસરકારક રીતે સ્વીકારવામાં નથી આવી રહી, કારણ કે ગરમીનો સૌથી વધુ ભોગ ગરીબ, મજૂર અને વૃદ્ધ વસ્તી બની રહી છે, જે એટલી પ્રભાવશાળી નથી કે તેમની ચિંતા કરવામાં આવે.

*નિષ્ણાતો વારંવાર ‘હીટ એક્શન પ્લાન’ને જરૂરી ગણાવી રહ્યા છે. પરંતુ મોટાભાગની ચર્ચાઓ બંધ એર-કંડિશન્ડ રૂમોમાં જ થઈ રહી છે અને ફાઇલોમાં જ અત્યાર સુધી અટવાયેલી છે.