નવી દિલ્હીઃ ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહન સિંહે વર્ષ 2012માં મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી એસ. વાય. કુરૈશી પાસે કહ્યું હતું કે, જ્યારે મુખ્ય ચૂંટણી પંચે ચૂંટણી આયોગના કામકાજ પર મંત્રીઓની વાત પર પોતાની પીડા વ્યક્ત કરી હતી. આ દરમિયાન પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહન સિંહે ચૂંટણીપંચને માત્ર ભારતનું ગૌરવ જ નહીં પણ દેશના પ્રજાતંત્રની આત્માની પોસ્ટ આપી હતી. આ એક સન્માન હતું. એમની સાથે થયેલી વાતચીતનો ઉલ્લેખ એસ. વાય. કુરૈશીના આવનારા પુસ્તક 'ઈન્ડિયા એન્ડ આઈઃ એ હંડ્રેડ મેમરીઝ, નોટ એ મેમોયર'માં કર્યો છે. 

પુસ્તકમાં શું વાત કહી?

પોતાના આ પુસ્તકમાં કુરૈશીએ મનમોહન સિંહના વખાણ કરતા અનેક એવી વાત કરી છે. કુરૈશી પોતાના પુસ્તકમાં મનમોહન સિંહની પ્રશંસા એક એવા નેતા તરીકે કરે છે જેમના માટે બંધારણીય યોગ્યતા વાટાઘાટોનો વિષય નહોતો, પરંતુ એક ઊંડો વિશ્વાસ હતો. જેના પર તેઓ ખૂબ જ વિશ્વાસ પણ કરતા હતા. લેખકે કહ્યું કે તેઓ રાજકારણથી નહીં, પરંતુ એક એવા નેતાથી પ્રભાવિત થયા હતા જેમના માટે બંધારણીય યોગ્યતા ચર્ચાનો મુદ્દો નહોતો, પરંતુ જીવંત વિશ્વાસ હતો. મેં આ વાત તેમના મુખ્ય સચિવ ટી. કે. એ. નાયર અને તેમના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર શિવશંકર મેનન સાથે શૅર કરી હતી અને હરીશે અમારા પરસ્પર મિત્રો સાથે પણ આ વિશે વાત કરી હતી. 

અનોખી સંવેદનશીલતા

અમારામાંથી કોઈએ તેને રહસ્ય માન્યું ન હતું. તે આપણા દેશનું નેતૃત્વ કરી રહેલા માણસના પાત્રની એક મહત્વપૂર્ણ ઝલક હતી. એવું લેખકે જણાવ્યું હતું. કુરૈશીએ નોંધ્યું કે, બેઠક પછી, કોડેડ સિગ્નલોની જરૂરિયાત અદૃશ્ય થઈ ગઈ અને વાતચીત કરવાનું પણ સરળ બની ગયું. હવે વધુ કંઈ જરૂરી નહોતું. તેમણે કહ્યું, હું મારા જીવનમાં ઘણા શક્તિશાળી લોકોને મળ્યો છું, પરંતુ બહુ ઓછા લોકોએ સત્તાનો આટલો હળવો ઉપયોગ કર્યો છે, અથવા તેનું વજન એક ઊંડાણપૂર્વક અનુભવ્યું છે. 

લોકોને પુરસ્કાર આપતા વ્યવસાયમાં, ડૉ. મનમોહન સિંહ સત્તાના ઉપયોગ પ્રત્યે તેમની અનોખી સંવેદનશીલતા માટે અલગ અલગ રહ્યા હતા.એમના જીવનના સો રસપ્રદ કિસ્સાઓના આ સંગ્રહમાં, કુરેશી સિવિલ સર્વિસીસમાં તેમની કારકિર્દીને વ્યાખ્યાયિત કરતી ઘટનાઓ, પડકારો અને અણધાર્યા વળાંકોનું વર્ણન કરે છે.

ચૂંટણી પંચ વિશે શું કહ્યું હતું એ સમયે?

કુરૈશીએ એ સમયને યાદ કરતા કહ્યું હતું કે, હું ચૂપ રહ્યો. મારો મુદ્દો તેમના નહીં પણ કેટલાક મંત્રીઓના વર્તનનો હતો, મનમોહન સિંહે સતત ચૂંટણી પંચની પ્રશંસા કરી હતી, તેને 'ભારતનું ગૌરવ' અને આપણી 'સોફ્ટ પાવર' ગણાવી હતી. એક ક્ષણ માટે પણ તેમને લાગે છે કે, હું તેમના ઇરાદા પર શંકા કરું છું તે વિચાર તેમના માટે અસહ્ય હતો. તેમને શાંત થવામાં થોડી મિનિટો લાગી. 

મને બિલકુલ ખ્યાલ નહોતો. જો મને ખબર હોત, તો મેં તેમને ઠપકો આપ્યો હોત. જો ક્યારેય કંઈક કહેવાની જરૂર હોય, તો ફક્ત ફોન ઉપાડો અને મને ફોન કરો. આ અમારી વચ્ચેનો સંવાદ હતો. પછી તેમણે (મનમોહનસિંહે) કંઈક એવું કહ્યું જે હું ક્યારેય ભૂલી શક્યો નથી. 'ચૂંટણી પંચ ફક્ત ભારતનું ગૌરવ નથી, તે આપણા લોકશાહીનો આત્મા છે. 

તાત્કાલિક વાત શું કરવાની હતી?

એ સમયને યાદ કરતા લેખકે કહ્યું હતું કે, મહેમાનોમાં તે સમયે વડા પ્રધાનના પ્રેસ સચિવ હરીશ ખરે પણ હતા. કાર્યક્રમ દરમિયાન, મેં મારી ફરિયાદ વ્યક્ત કરી. હરીશે પૂછ્યું, શું હું વડા પ્રધાનને જણાવું?" મેં જવાબ આપ્યો, "હા." બીજા દિવસે, RAX (પ્રતિબંધિત ઍક્સેસ એક્સચેન્જ)નો ફોન વાગ્યો. બીજી બાજુથી એક અવાજ આવ્યો, વડા પ્રધાન તમારી સાથે તાત્કાલિક વાત કરવા માંગે છે.

થોડી વાર પછી, ડૉ. મનમોહનસિંહ લાઇન પર આવ્યા. તેમના અવાજમાં તકલીફની લાગણી હતી કારણ કે તેમણે પૂછ્યું, શું હું તમને તાત્કાલિક મળી શકું?  તેમના સ્વર પરથી એવું લાગતું હતું કે, તેઓ મારી પાસે આવવા તૈયાર હશે. મેં કહ્યું, સાહેબ, તમે વડા પ્રધાન છો.  તમે જ્યારે પણ કહો છો ત્યારે હું આવીશ.

આંચકો લાગે એવી વાત હતી.

કુરૈશી તે સાંજે વડા પ્રધાનના નિવાસસ્થાને પહોંચ્યા. ડૉ. સિંહ દરવાજા પર તેમની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. તે મને અંદર લઈ ગયા અને અમે શાંત થઈએ તે પહેલાં જ તેણે કહ્યું - ખરેખર વેદનાથી ભરેલા અવાજમાં - કે હરીશ ખરેએ તેને મારી વાત કહી દીધી છે. તેણે ઉમેર્યું કે જો મને એવું લાગશે, તો તે આત્મહત્યા કરશે.

આ વાત જાણીને મને થોડા સમય માટે મોટો આંચકો લાગ્યો હતો. ચૂંટણીને લઈને જ્યારે વાત કહી એ સમયે વર્ષ 2012ની ઉત્તર પ્રદેશની ચૂંટણી હતી. એ સમયે કાયદા મંત્રી તરીકે સલમાન ખુર્શીદ હતા. એ સમયે પણ તેમણે મુસ્લિમોના ફાયદા માટેની વાત કહી હતી.