સઉદી-ઈરાન સમર્થિત જૂથો વચ્ચેનો ભીષણ સંઘર્ષ અને લાલ સમુદ્ર પર મંડરાતું વૈશ્વિક સંકટ 

પ્રાસંગિક  - અમૂલ દવે

યમનમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી ગૃહયુદ્ધનું અત્યંત તીવ્ર અને ભયાનક પુનરાવર્તન જોવા મળી રહ્યું છે, જેનાથી સમગ્ર મધ્ય પૂર્વ ક્ષેત્રમાં આતંક અને અસ્થિરતાનું મોજું ફરી વળ્યું છે. વર્ષ 2022માં થયેલા યુદ્ધવિરામ પછીનો આ સૌથી ઘાતકી અને લોહિયાળ સંઘર્ષ સાબિત થઈ રહ્યો છે. દેશના ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભાગો પર નિયંત્રણ ધરાવતા ઈરાન સમર્થિત હુતી બળવાખોરો, જેમને ‘અન્સાર અલ્લાહ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને દક્ષિણ તથા પૂર્વના વિસ્તારોમાં સક્રિય સઉદી અરેબિયા તેમજ સંયુક્ત આરબ અમીરાત સમર્થિત યમનનાં સરકારી દળો વચ્ચે ભીષણ યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું છે. આ લડાઈ માત્ર સીમાવર્તી વિસ્તારો પૂરતી મર્યાદિત ન રહેતાં, દેશના હૃદયસમા પ્રાંતોમાં વ્યાપક વિનાશ વેરી રહી છે. માત્ર ચાર દિવસની સખત લડાઈ, જમીની આક્રમણો અને ઘાતક હવાઈ હુમલાઓમાં 300થી વધુ લોકોનાં કરુણ મોત નીપજ્યાં હોવાના અહેવાલો પ્રાપ્ત થયા છે, જ્યારે હજારો નાગરિકો અને સૈનિકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા છે. 2022ના શાંતિ કરાર પછીનો આ સૌથી મોટો મૃત્યુઆંક છે, જે દર્શાવે છે કે સ્થિતિ કેટલી ઝડપથી નિયંત્રણ બહાર જઈ રહી છે. બંને પક્ષો એકબીજા પર આક્રમણ અને યુદ્ધવિરામના ભંગનો આરોપ લગાવી રહ્યા છે, પરંતુ આ હિંસાના ચક્રમાં સૌથી વધુ પીસાઈ રહ્યા છે યમનના સામાન્ય અને માસૂમ નાગરિકો.

યમનનું ગૃહયુદ્ધ કોઈ નવી ઘટના નથી, પરંતુ તેનો ઇતિહાસ વર્ષો જૂનો અને અત્યંત જટિલ છે. વર્ષ 2014માં જ્યારે હુતી જૂથે અચાનક આક્રમણ કરીને દેશની રાજધાની સાના પર સંપૂર્ણ કબ્જો જમાવી લીધો હતો ત્યારથી આ દેશ ભૌગોલિક અને રાજકીય રીતે બે મુખ્ય ભાગમાં વહેંચાઈ ગયો છે. એક તરફ ઉત્તર અને પશ્ર્ચિમના મોટાભાગના પ્રદેશો પર હુતી દળોનું સખત નિયંત્રણ છે, જેમને તેહરાન દ્વારા વૈચારિક અને લશ્કરી સમર્થન મળતું હોવાનું માનવામાં આવે છે. બીજી તરફ, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત યમન સરકાર અને તેના સહયોગી જૂથો છે, જેમને સઉદી અરેબિયા અને યુએઈ દ્વારા નાણાકીય તેમજ સૈન્ય સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.     
 
તાજેતરમાં તાઈઝ અને હોદેઇદા પ્રાંતોમાં અત્યંત ભીષણ સંગ્રામ શરૂ થયો છે. હોદેઇદા એ યમનનું સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ અને મુખ્ય બંદર છે, જે લાલ સમુદ્રના કિનારે આવેલું છે. આ વ્યૂહાત્મક બંદર અને આસપાસના વિસ્તારો પર કબ્જો મેળવવાની સ્પર્ધા હવે રક્તરંજિત મોડ લઈ ચૂકી છે. આ લડાઈને કારણે યમનમાં પહેલેથી જ અસ્તિત્વ ધરાવતી માનવતાવાદી આપત્તિ વધુ ભયાનક બની છે. યુદ્ધના કારણે જરૂરી દવાઓ, ખોરાક, બાળ આહાર અને પીવાના પાણીની ભારે તંગી સર્જાઈ છે. હૉસ્પિટલો દર્દીઓથી છલકાઈ રહી છે અને જરૂરી તબીબી સુવિધાઓના અભાવે લોકો દમ તોડી રહ્યા છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘે આ સ્થિતિને વિશ્વની સૌથી મોટી અને ગંભીર માનવતાવાદી કટોકટી તરીકે વર્ણવી છે, જ્યાં અસંખ્ય  લોકો ભૂખમરા અને બીમારીઓના આરે આવીને ઊભા છે. આ સંઘર્ષની સૌથી ભયાનક અને ચિંતાજનક બાબત એ છે કે તે હવે માત્ર યમનની આંતરિક સરહદો સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ વૈશ્વિક સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે એક મોટો ખતરો બની ગયો છે. લાલ સમુદ્ર અને બાબ અલ-મંદેબ સ્ટ્રેટ એશિયા, મધ્ય પૂર્વ અને યુરોપને જોડતો વિશ્વનો સૌથી વ્યસ્ત અને મહત્ત્વપૂર્ણ વેપારી જળમાર્ગ છે. વૈશ્વિક સ્તરે થતા ક્રૂડ ઓઇલ અને માલસામાનના પરિવહનનો એક મોટો હિસ્સો આ સાંકડી સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થાય છે. હુતી જૂથે પોતાના પર વધતા સૈન્ય દબાણના જવાબમાં આ જળમાર્ગને એક વ્યૂહાત્મક હથિયાર તરીકે વાપરવાનું શરૂ કર્યું છે. તે ડ્રોન, લાંબા અંતરની મિસાઇલો અને વિસ્ફોટક ડ્રોન બોટનો ઉપયોગ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારી જહાજો અને તેલના ટેન્કરોને નિશાન બનાવી રહ્યા છે. જો વર્તમાન લડાઈ વધુ ઉગ્ર બનશે તો હૂથીઓ પ્રતિશોધના ભાગરૂપે લાલ સમુદ્રના માર્ગને આંશિક અથવા પૂર્ણપણે બંધ કરવાની અને જહાજો પરના હુમલાઓ બમણા કરવાની ખુલ્લી ધમકી આપી રહ્યા છે.

હુતી જૂથ આ વાત સારી રીતે જાણે છે કે લાલ સમુદ્રમાં નાનકડો વિક્ષેપ પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રને હચમચાવી શકે છે. જો વેપારી જહાજોની સુરક્ષા જોખમાય તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન સંપૂર્ણપણે અસ્તવ્યસ્ત થઈ શકે છે. ભૂતકાળમાં પણ જ્યારે હુતીઓએ આ વિસ્તારમાં હુમલા તેજ કર્યા હતા, ત્યારે વિશ્વની મોટી શિપિંગ કંપનીઓએ લાલ સમુદ્ર અને સુએઝ કેનાલનો ટૂંકો માર્ગ છોડીને આફ્રિકા ખંડના દક્ષિણ છેડે આવેલા ‘કૅપ ઑફ ગુડ હોપ’વાળો અત્યંત લાંબો અને જોખમી માર્ગ અપનાવવો પડ્યો હતો. આ વૈકલ્પિક માર્ગના કારણે જહાજોના પહોંચવામાં અઠવાડિયાઓનો વિલંબ થયો હતો અને ઇંધણ તથા વીમાનો ખર્ચ કલ્પના બહાર વધી ગયો હતો, જેના પરિણામે વિશ્વભરમાં ફુગાવો અને મોંઘવારી વધ્યા હતા. જો ફરીથી આવી પરિસ્થિતિનું પુનરાવર્તન થશે તો કોરોના અને અન્ય વૈશ્વિક કટોકટીઓમાંથી બહાર આવી રહેલા વૈશ્વિક અર્થતંત્રને ભારે મોટો ફટકો પડશે.

પ્રાદેશિક સ્તરે સઉદી અરેબિયા અને તેના સહયોગી દેશો આ ઘટનાક્રમને અત્યંત ગંભીરતાથી લઈ રહ્યા છે. તે બધા હુતીઓને ઈરાનની ‘પ્રોક્સી’ એટલે કે છુપા આક્રમણકાર તરીકે જુએ છે અને પોતાના દક્ષિણ સરહદી વિસ્તારોની સુરક્ષા માટે હુતીઓને નબળા પાડવા લશ્કરી અને રાજદ્વારી દબાણ સતત વધારી રહ્યા છે. બીજી તરફ, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એવા આક્ષેપો વારંવાર થઈ રહ્યા છે કે ઈરાન હુતીઓને આધુનિક ડ્રોન, બેલેસ્ટિક મિસાઇલો અને સૈન્ય તાલીમ પૂરી પાડે છે. જોકે તેહરાન આ આરોપોને સતત નકારતું આવ્યું છે. આ પ્રાદેશિક સત્તાની હોડમાં યમનના નિર્દોષ નાગરિકો બલીનો બકરો બની રહ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય, સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ અને વિવિધ વૈશ્વિક સંસ્થાઓએ આ વ્યાપક હિંસા પ્રત્યે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે અને બંને પક્ષોને તાત્કાલિક અસરથી સંયમ જાળવીને શાંતિપૂર્ણ વાટાઘાટોના ટેબલ પર પાછા ફરવા અપીલ કરી છે, પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિ જોતાં કોઈ ઝડપી કે સરળ રાજકીય ઉકેલ નજરે પડતો નથી. જો આ લડાઈ વધુ વિસ્તરશે તો તે મધ્ય પૂર્વના અન્ય ચાલુ સંઘર્ષો સાથે ભળીને એક વિશાળ પ્રાદેશિક મહાયુદ્ધનું રૂપ ધારણ કરી શકે છે, જેની જ્વાળાઓ સમગ્ર વિશ્વને દઝાડશે. યમનના નાગરિકો વર્ષોથી યુદ્ધ, ગરીબી, ભૂખમરો અને બીમારીઓથી ત્રાહિમામ્ પોકારી રહ્યા છે, અને આ નવું સૈન્ય સંકટ તેમની યાતનાઓમાં બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કરી રહ્યું છે. જો લાલ સમુદ્રનો વ્યૂહાત્મક માર્ગ ફરી એકવાર બ્લોક થઈ જશે તો તેની કિંમત માત્ર યમન કે મધ્ય પૂર્વ જ નહીં, પરંતુ ભારત સહિત સમગ્ર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સામાન્ય માનવીએ ચૂકવવી પડશે. 

તેથી  જ બંને પક્ષો અને તેમના આંતરરાષ્ટ્રીય આકાઓએ હિંસાનો માર્ગ છોડીને સંવાદ અને રાજદ્વારી વાટાઘાટો અપનાવવી અત્યંત અનિવાર્ય બની ગઈ છે.