રાજેશ યાજ્ઞિક

આપણે ત્રિવિધ પાપ વિશે વાત કરી...ભાઈ, પાપ કરીએ તો પછી કરેલાં કર્મોનો તાપ તો ભોગવવો જ પડે ને?! આ ત્રણ પાપ જીવનમાં ત્રણ પ્રકારના તાપ લઈને આવે છે. 

પ્રત્યેક મનુષ્ય જન્મની સાથે જ સુખ અને દુ:ખ બંને લખાવીને જ આવે છે. જગતમાં કોઈ જીવ એવો જન્મ્યો નથી, જેણે માત્ર સુખ જ ભોગવ્યું હોય અને દુ:ખનો પડછાયો પણ ન જોય હોય, પછી ભલેને એ સાક્ષાત પરમાત્માનો જ અવતાર કેમ ન હોય. પરંતુ જગત ખુશીને આનંદથી ઉજવે છે, પણ દુ:ખ તેમના માટે એક પડકાર બની જાય છે; આ સમયે આધ્યાત્મિકતા તેમના જીવનમાં પ્રવેશ કરે છે, જે તેમને દુ:ખને સમજવા અને તેમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો માર્ગ બતાવે છે.

મનુષ્ય ત્રણ પ્રકારના દુ:ખોમાંથી પસાર થાય છે: શારીરિક, માનસિક અને ભાવનાત્મક. પરિણામે, કેટલાક પ્રકારનાં દુ:ખ સ્થૂળ શરીરને, કેટલાક દુ:ખ સૂક્ષ્મ શરીરને અને કેટલાક કારણ શરીરને સહન કરવા પડે છે. ફિલસૂફી અને આધ્યાત્મિકતામાં, મનુષ્યો દ્વારા અનુભવાતા દુ:ખોને ત્રણ પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે, જેને ’ત્રિવિધ તાપ’ કહેવાય છે. 

1. આધ્યાત્મિક તાપ 

આ પ્રકારનું દુ:ખ વ્યક્તિના પોતાના શરીર અને મનમાંથી ઉદ્ભવે છે. તેમાં શારીરિક બીમારીઓ - જેમ કે તાવ, માથાનો દુખાવો, ઇજાઓ અને રોગો - તેમ જ ચિંતા, શોક, ક્રોધ, ઈર્ષ્યા અને ભય સહિત માનસિક તકલીફોનો સમાવેશ થાય છે. શરીર અને મનમાં અસંતુલનથી ઉદ્ભવતા, આ પ્રકારનું દુ:ખ સૌથી સામાન્ય છે અને જીવનભર વારંવાર અનુભવાય છે. તેને સંતુલિત જીવનશૈલી, યોગ્ય આહાર અને દૈનિક ટેવો અને માનસિક શિસ્ત દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાય છે.

આધ્યાત્મિક દુ:ખો એ અજ્ઞાનથી જન્મેલા દુ:ખો છે. જ્યાં સુધી વ્યક્તિ જ્ઞાન પ્રાપ્ત નથી કરતો, ત્યાં સુધી તે દુનિયામાં તિરસ્કૃત થાય છે, અને લોકો તેને ધુત્કારીને ચાલ્યા જાય છે. આવી વ્યક્તિ વિદ્વાનોની સભામાં ચમકતી નથી; હંસનાં ટોળાં વચ્ચે કાગડાની જેમ. આ દુ:ખ તેમના માટે અસહ્ય બની જાય છે. જ્યાં સુધી વ્યક્તિ સ્વાધ્યાય ન કરે અને સદગુણી લોકોની સંગતમાં ન રહે, ત્યાં સુધી વ્યક્તિ પોતાના અજ્ઞાનનો શોક કરતો રહેશે.

2. અધિભૌતિક તાપ

આ પ્રકારનું દુ:ખ બાહ્ય ભૌતિક કારણોથી ઉદ્ભવે છે - જેમ કે દુશ્મનો દ્વારા હુમલા, ચોરી, અકસ્માતો અથવા હિંસક પ્રાણીઓ દ્વારા થયેલ નુકસાન. તે ત્યારે થાય છે જ્યારે બાહ્ય વિશ્વમાં ઉદ્ભવતી કટોકટી વ્યક્તિના જીવનને અસર કરે છે.

પરિવાર, ભાઈ-બંધુઓ અને કાર્યસ્થળને લગતી સમસ્યાઓનું નિરાકરણ કરવું એ પોતે જ એક ભયંકર પડકાર છે. દરેકને સુરક્ષિત રાખવાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત, ખાતરી કરવી કે તેઓને જીવનમાં સહેજ પણ ઠોકર ન લાગે, વ્યક્તિ ઘણીવાર તમામ પ્રકારની મુશ્કેલીઓ સહન કરવા મજબૂર બને છે.

3. આધિદૈવિક તાપ 

આ પ્રકારનું દુ:ખ માનવ નિયંત્રણની બહારના કારણોથી ઉદ્ભવે છે - જેમ કે કુદરતનો પ્રકોપ-ભૂકંપ, તોફાન, અતિશય વરસાદ, દુષ્કાળ, રોગચાળો, વગેરે અથવા દૈવી અને આકાશી પ્રભાવો-ગ્રહો અને તારાઓની સ્થિતિ, પૂર્વજન્મનાં કર્મોના ફળ વગેરે. આ દુ:ખ સહન કરવું સૌથી મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેને ફક્ત વ્યક્તિગત પ્રયાસો દ્વારા ટાળી શકાતું નથી; આવી પરિસ્થિતિઓમાં, ફક્ત ધીરજ, શ્રદ્ધા અને સમર્પણ જ મદદરૂપ થાય છે.

જ્યારે મનુષ્ય જન્મ લે છે, ત્યારે તેનું ભાગ્ય તેની સાથે આ પૃથ્વી પર આવે છે. સૃષ્ટિની શરૂઆત થી લઈને આ વર્તમાન જીવન સુધી, તેણે અસંખ્ય અવતાર લીધા છે. તેણે ભૂતકાળના બધા જન્મોમાં કરેલાં પુણ્ય અને પાપ કર્મોનાં પરિણામો ભોગવવા પડશે.

આવાં બધાં શુભાશુભ કર્મોનાં ફળનો અનુભવ કરવો અને તેમની સાથે આવતા વિવિધ ઉતાર-ચઢાવનો સામનો કરવો એ જાણે કે વ્યક્તિની નિયતિ બની જાય છે. આ સાથે, વ્યક્તિ કુદરતી આફતોથી પીડાય છે; જ્યાં સુધી આ કર્મો ભોગવાઈ ન જાય, ત્યાં સુધી વ્યક્તિને મુક્તિ નથી મળતી.

વ્યક્તિએ ભગવાનને શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરવી જોઈએ; તેમને આહ્વાન કરવાથી જીવનના ત્રિવિધ તાપથી થતાં કષ્ટોનું શમન થાય છે. જીવનના દરેક ક્ષણનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરીને, વ્યક્તિએ પરમ પિતા, સર્વશક્તિમાનનો આશ્રય લેવો જોઈએ. માત્ર તેઓ જ છે જે દરેકને તેમના દુ:ખ અને મુશ્કેલીઓમાંથી મુક્ત કરે છે. તેથી જ ભગવાન કૃષ્ણએ ગીતામાં માનવતાને ઉપદેશ આપતા કહ્યું, ‘મામેકં શરણમ વ્રજ:’  

અને અંતે, આપણે દરેક પ્રાર્થના કે ધાર્મિક કાર્યના સમાપન પર ઓમ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ: એમ ત્રણ વખત બોલીએ છીએ. તેની પાછળનું રહસ્ય એ જ છે કે, આપણને ત્રિવિધ તાપમાંથી મુક્તિ મળે.