આપણે ત્યાં આજે પણ ઘરોમાં જ્યારે કોઈ બીમાર પડે છે, ત્યારે ઘરના વડીલો અવારનવાર એક સલાહ આપતા હોય છે કે દવા-દારૂ કંઈ કર્યા કે નહીં પછી સમય દવા-દારૂ કરી લેજો. પહેલીવાર સાંભળવામાં આ વાત ચોક્કસ વિચિત્ર લાગે કે બીમારીના ઈલાજમાં ભલા દારૂ કે શરાબનું શું કામ? પરંતુ તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે રોજિંદા જીવનમાં વપરાતા આ પ્રખ્યાત કહેવતને 'દારૂ એટલે કે નશીલા પીણા' સાથે કોઈ લેવા-દેવા જ નથી! સામાન્ય બોલચાલના આ એક શબ્દ પાછળ ભાષા, ઈતિહાસ અને ભારતની પ્રાચીન ચિકિત્સા પદ્ધતિની એક અત્યંત રસપ્રદ સફર છુપાયેલી છે, જેને લોકોએ સમય જતાં ખોટા અર્થમાં લઈ લીધી છે.
લાકડામાંથી નીકળ્યો ઈલાજનો રસ્તો
વાત જાણે એમ છે કે હિન્દી અને સંસ્કૃત સહિતની ઘણી ભારતીય ભાષાઓમાં વપરાતા 'દારૂ' શબ્દનો જૂનો અને ઐતિહાસિક અર્થ 'ઔષધિ' એટલે કે દવા થાય છે. આ શબ્દના મૂળ સંસ્કૃતના 'દારૂ' શબ્દ સાથે જોડાયેલા છે, જેનો વાસ્તવિક અર્થ 'લાકડું' થાય છે.
જૂના જમાનામાં જ્યારે આજની એલોપેથી દવાઓ નહોતી, ત્યારે આયુર્વેદ અને પરંપરાગત સારવારમાં મોટાભાગની દવાઓ ઝાડ-પાનની છાલ, તેના મૂળ અને લાકડાને પીસીને બનાવવામાં આવતી હતી. ચિકિત્સા કે ઈલાજની મુખ્ય સામગ્રી લાકડા અને વનસ્પતિમાંથી આવતી હોવાને કારણે, ધીમે-ધીમે જડીબુટ્ટીઓમાંથી બનેલી આ ઔષધિઓને 'દારૂ' કહેવામાં આવવા લાગી.
વિદેશી ભાષાઓમાં આજે પણ જીવંત છે આ અર્થ
રસપ્રદ વાત એ છે કે માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ વિદેશી ભાષાઓમાં પણ આ શબ્દનો દવાઓ સાથે ગાઢ સંબંધ રહ્યો છે. ફારસી ભાષામાં આજે પણ આધુનિક મેડિકલ સ્ટોર અથવા ફાર્મસીને 'દારૂખાના' કહેવામાં આવે છે, જેનો સ્પષ્ટ અર્થ 'દવાખાનું' જ થાય છે. પરંતુ સમય બદલાયો અને ભારતમાં જ્યારે વૃક્ષો, વનસ્પતિઓ અને ફળોને સડાવીને કે તેમના અર્કને ડિસ્ટિલ કરીને એક નશીલું પીણું બનાવવામાં આવ્યું, ત્યારે લોકો તે નશીલા પ્રવાહીને પણ 'દારૂ' કહેવા લાગ્યા. બસ, ત્યારથી આ શબ્દ ઔષધિ મટીને શરાબ માટે રૂઢ થઈ ગયો.
તો 'દવા-દારૂ' કહેવતનો સાચો અર્થ શું છે?
આજના સમયમાં ભલે 'દારૂ' શબ્દ સાંભળતા જ લોકોના મગજમાં શરાબની બોટલ ઘૂમવા લાગે, પરંતુ એક મુહાવરા તરીકે તેનો અર્થ આજે પણ પવિત્ર અને ઈલાજ સાથે જ જોડાયેલો છે. જ્યારે કોઈ વડીલ તમને કહે કે 'પોતાની દવા-દારૂ સમયસર કરાવો', તો તેનો સીધો અર્થ એ છે કે સમયસર ડોક્ટરની સલાહ લો, યોગ્ય દવાઓ ખાઓ અને પોતાની તબિયતનું ધ્યાન રાખો. આ શબ્દ બે અલગ-અલગ ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિઓના મેલથી બનેલો એક સુંદર પ્રયોગ છે, જે આપણને આપણી સમૃદ્ધ અને પ્રાચીન ચિકિત્સા પદ્ધતિની યાદ અપાવે છે.
