નવી દિલ્હીઃ જૂન મહિનો પૂરો થવા આવ્યો છે પરંતુ ચોમાસું ખૂબ જ નબળું છે. ચોમાસામાં વરસાદની 46% ઘટ નોંધાઈ છે. દેશના 126 વર્ષના ઇતિહાસમાં આ બીજો સૌથી સૂકો જૂન મહિનો છે.

ભારતમાં ચાલી રહેલી ચોમાસાની સિઝનની શરૂઆત ખૂબ જ ચિંતાજનક રહી છે. 21 જૂન 2026 સુધીમાં દેશમાં સરેરાશ માત્ર 46 મિમી વરસાદ નોંધાયો છે, જ્યારે સામાન્ય રીતે આ સમય સુધીમાં 84.4 મિમી વરસાદ થતો આવ્યો છે. ભારતીય હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર આ 46%નો ઘટાડો છે. શરૂઆતની આ અછતને કારણે ખેતી, જળ સ્ત્રોતો અને ખેડૂતો માટે આવનારા મહિનાઓમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે. ચોમાસાની આ નબળી શરૂઆતે આખા દેશમાં ચિંતા વધારી દીધી છે.

હાલની પરિસ્થિતિ માટે કેટલાય કારણો જવાબદાર માનવામાં આવી રહ્યા છે. સૌથી મોટું કારણ પ્રશાંત મહાસાગરમાં 'અલ-નીનો' છે, જે આ સિઝન આગળ વધવાની સાથે વધુ મજબૂત થવાની સંભાવના છે. અલ-નીનો ત્યારે થાય છે જ્યારે પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગમાં સપાટીનું પાણી અસામાન્ય રીતે ગરમ થઈ જાય છે. આના કારણે દુનિયાભરનું હવામાન પ્રભાવિત છે અને ભારતમાં વરસાદ ઓછો થાય છે.

આ ઉપરાંત, ઇન્ડિયન ઓશન ડાઇપોલ (IOD) ની સ્થિતિ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. હાલમાં IOD ન્યુટ્રલ (તટસ્થ) છે, જે વરસાદને કોઈ ટેકો નથી આપી રહ્યું. 

આ બધા કારણો લીધે ભેજવાળા પવનો નબળા પડી ગયા છે. ખાસ કરીને મધ્ય ભારતમાં ક્રોસ-ઇક્વેટોરિયલ (વિષુવવૃત્ત ઓળંગીને આવતા) પવનો નબળા પડવાને કારણે વરસાદ ખૂબ જ ઓછો થયો છે. IMD (હવામાન વિભાગ)ના આંકડા મુજબ કેટલાય રાજ્યોમાં સામાન્ય કરતાં ઘણો ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે.

ભવિષ્યમાં વરસાદની આશા

હાલના પડકારો છતાં ચોમાસું ફરીથી સારું થવાની થોડી આશા છે. IMD (હવામાન વિભાગ)ના જણાવ્યા અનુસાર, જૂનના છેલ્લા અઠવાડિયામાં સ્થિતિ સુધરી શકે છે. 'સોમાલી જેટ' (પવન), જે અરબી સમુદ્રમાંથી ભેજ લાવે છે, તે મજબૂત થવા જઈ રહ્યો છે. આનાથી મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, ઝારખંડ, બિહાર વગેરે રાજ્યોમાં વરસાદ વધી શકે છે.

ખેતી અને જળ સ્ત્રોતો પર અસર

ચોમાસું ભારતની અર્થવ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ છે. ખાસ કરીને ખરીફ (ચોમાસુ) પાક પર તેની સીધી અસર પડે છે. વરસાદમાં 46 ટકાના ઘટાડાને કારણે ડાંગર, મકાઈ, કઠોળ વગેરેની વાવણીને અસર થઈ શકે છે. જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર ઘટવાને કારણે સિંચાઈ અને પીવાના પાણીની સમસ્યા વધી શકે છે.

ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને ચોમાસાનું ભવિષ્ય

વૈશ્વિક તાપમાન (ગ્લોબલ વોર્મિંગ) વધવાને કારણે ચોમાસાની પેટર્ન બદલાઈ રહી છે. ગરમ હવા વધુ ભેજ શોષી લે છે, જેના કારણે ક્યારેક ભારે વરસાદ તો ક્યારેક દુષ્કાળની સ્થિતિ સર્જાય છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે ભવિષ્યમાં આવી અતિશય વિષમ હવામાનની ઘટનાઓ વધશે.