કિશન દેસાઈ
વ્યાજદર અને ભારતીય અર્થતંત્ર વચ્ચેનો સંબંધ એક અત્યંત જટિલ અને મહત્ત્વપૂર્ણ આર્થિક ચક્ર છે. દેશની સેન્ટ્રલ બેંક એટલે કે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવતી નાણાકીય નીતિ અને વ્યાજદરો સીધી રીતે સામાન્ય નાગરિકોના ખિસ્સાથી લઈને મોટી કંપનીઓના રોકાણ સુધીના દરેક પાસાને અસર કરે છે. મોંઘવારીને નિયંત્રણમાં રાખવા અને દેશના આર્થિક વિકાસ વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવવું એ આ વ્યાજદર નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હોય છે.
જ્યારે પણ અર્થતંત્રમાં મોંઘવારીનો દર ઝડપથી વધવા લાગે છે ત્યારે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા પોતાના મુખ્ય નીતિગત દર એટલે કે ‘રેપો રેટ’માં વધારો કરે છે. આ પરિસ્થિતિને ‘રાઇઝ ઇન ઇન્ટરેસ્ટ રેટ્સ’ અથવા વ્યાજદરોમાં વધારો કહેવામાં આવે છે. રેપો રેટ એ દર છે જેના પર વાણિજ્યિક બેંકો RBI પાસેથી નાણાં ઉધાર લે છે. જ્યારે રેપો રેટ વધે છે, ત્યારે બેંકો માટે ભંડોળ મેળવવું મોંઘું બને છે, અને તેનો સીધો બોજ બેંકો પોતાના ગ્રાહકો પર વ્યાજદર વધારીને ટ્રાન્સફર કરે છે.
વ્યાજદરોના વધારાની સૌથી પહેલી અને સીધી અસર લોન ક્ષેત્ર પર જોવા મળે છે. હોમ લોન, ઓટો લોન, પર્સનલ લોન અને બિઝનેસ લોન જેવી તમામ પ્રકારની લોન પરના વ્યાજદરો મોંઘા થઈ જાય છે. હાલના સમયમાં મોટાભાગની લોન એક્સટર્નલ બેંચમાર્ક સાથે જોડાયેલી હોવાથી રેપો રેટ વધતા જ ગ્રાહકોના માસિક હપ્તા (EMI) તરત જ વધી જાય છે અથવા તેમની લોનની મુદત લંબાઈ જાય છે. નવા લોન લેનારાઓ માટે ઋણ મેળવવું પડકારજનક અને ખર્ચાળ બને છે, જેના કારણે બજારમાં ધિરાણની માંગ ઘટે છે.
વધતા EMI અને મોંઘી લોનની અસર સીધી રીતે ઘરગથ્થુ ખર્ચ પર પડે છે. ભારતીય અર્થતંત્રનો મોટો આધાર ઘરગથ્થુ વપરાશ પર રહેલો છે. જ્યારે સામાન્ય પરિવારની આવકનો મોટો હિસ્સો લોનના વધેલા EMI ચૂકવવામાં જતો રહે છે, ત્યારે તેમની પાસે અન્ય વપરાશ માટે નાણાં ઓછાં બચે છે. પરિણામે, લોકો ઘર, કાર, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, પ્રવાસ અને અન્ય બિન-જરૂરી ચીજવસ્તુઓ ખરીદવાનું વલણ મુલતવી રાખે છે. આનાથી બજારમાં ગ્રાહક માંગ ઘટે છે.
માત્ર ગ્રાહકો જ નહીં, પરંતુ મોટા કોર્પોરેટ અને ઉદ્યોગોના મૂડી રોકાણ એટલે કે Capital Expenditure - Capex પર પણ વ્યાજદરોના વધારાની ગંભીર અસર થાય છે. જ્યારે બેંકોમાંથી બિઝનેસ લોન લેવી મોંઘી બને છે ત્યારે કંપનીઓ પોતાના નવા પ્રોજેક્ટ્સ, ફેક્ટરીઓનો વિસ્તાર કે નવી ટેકનોલોજીમાં રોકાણ કરવાનું અટકાવી દે છે. વ્યાજનો ખર્ચ વધવાથી કંપનીઓનો નફો ઘટે છે અને તેમનું રિટર્ન ઓન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પણ પ્રભાવિત થાય છે. પરિણામે, ખાનગી ક્ષેત્રનું કેપેક્સ ધીમું પડે છે, જે દેશમાં નવસર્જન અને નવી રોજગારીની તકો ઊભી થવાની પ્રક્રિયાને અટકાવે છે.
તાજેતરના સમયમાં વૈશ્વિક અનિશ્ર્ચિતતાઓ, કાચા તેલના ભાવમાં વધઘટ અને સ્થાનિક મોંઘવારીના દબાણને કારણે RBI દ્વારા જરૂરિયાત મુજબ વ્યાજદરોમાં વધારો કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ વધારો મુખ્યત્વે બજારમાંથી વધારાની લિક્વિડિટી ખેંચવા અને ફુગાવાને 4 ટકાથી 6 ટકાની સ્વીકાર્ય સીમામાં રાખવા માટે કરવામાં આવે છે. જોકે, આ વધારાથી અર્થતંત્રમાં નાણાંનો પુરવઠો ઘટે છે, જેનો મુખ્ય હેતુ મોંઘવારીને લગામ લગાવવાનો હોય છે, પરંતુ તેની આડઅસરરૂપે આર્થિક ગતિવિધિઓ પણ ધીમી પડે છે.
વ્યાજદરમાં સતત વધારાથી અર્થતંત્રમાં ધીમે-ધીમે ‘મંદી’ અથવા ઈકોનોમિકલ સ્લોડાઉનનું જોખમ ઊભું થાય છે. જ્યારે ગ્રાહક માંગ ઘટે છે અને ઉદ્યોગો કેપેક્સ રોકી દે છે, ત્યારે ઉત્પાદન ઘટે છે. પરિણામે દેશનો કુલ જીડીપી ગ્રોથ ધીમો પડી જાય છે. જો વ્યાજદરો લાંબા સમય સુધી ખૂબ ઊંચા રહે, તો નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો પર ભારે દબાણ આવે છે, અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં બેરોજગારી વધવાની શક્યતા પણ ઊભી થાય છે.
સમગ્ર રીતે જોતાં, વ્યાજદરો અને અર્થતંત્ર વચ્ચેના આ ચક્રની અસરો બંને બાજુ હોઈ શકે છે. એક તરફ, વ્યાજદરમાં વધારો મોંઘવારીને ડામવામાં અને રૂપિયાના મૂલ્યને સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે, જે લાંબા ગાળે આર્થિક સ્થિરતા માટે જરૂરી છે. બીજી તરફ, તેનાથી ટૂંકા ગાળામાં ધિરાણ મોંઘું થવું, ગ્રાહક ખર્ચ ઘટવો અને કેપેક્સ રોકાણ અટકવું જેવા પડકારો ઊભા થાય છે. આથી, RBI માટે વ્યાજદરો એવી રીતે સંતુલિત રાખવા અત્યંત જરૂરી છે કે જેથી અર્થતંત્રને મોંઘવારીથી બચાવી પણ શકાય અને વિકાસનો દર પણ -જાળવી શકાય.
