મહેશકુમાર મકવાણા  

અધૂરિયા સે નો હોય દલડાંની વાતું, મારી બાયું રે,
નર પૂરા રે મળે તો રાવું રેડીએ રે...
એવા ખાડા રે ખાબોચિયાં કેરી દેડકી રે,
ઈ શું જાણે સમંદરિયાની લહેરો, મારી બાયું રે... નર પૂરા0 
કૂવાની છાંયા રે કૂવામાં જ વિરમે રે,
વળતી-ઢળતી કોઈને ન આવે એની છાંય, મારી બાયું રે... નર પૂરા0 
દૂધ ને સાબુએ રે ધોયા ઓલ્યા કોયલા રે,
ઈ કોયલા કોઈ દી’ ઊજળા નો થાય, મારી બાયું રે... નર પૂરા0
એવાં દૂધડાં પાઈને રે વસિયર સેવિયો રે,
ઈ મૂકે નહીં મુખડાં કેરાં ઝેર, મારી બાયું રે... નર પૂરા0 
દુરજનિયાની રે આડા મોટા ડુંગરા રે,
એ જી મારા હરિજનિયા સંગ હાલું મોઢામોઢ, મારી બાયું રે... નર પૂરા0
ગુરુ પ્રતાપે રે લીરલબાઈ બોલિયાં રે,
એ જી મારા સાધુડાનો બેડલો સવાયો રે, મારી બાયું રે... નર પૂરા0

લીરલબાઈ
લીરલબાઈની વાણી. ભાષા તળપદી. વાત ઊંડી. ખાડા-ખાબોચિયાં, કૂવો, કોયલો, દૂધ, ઝેર અને ડુંગરા. આ બધું આપણી આસપાસનું. પણ ભજન આ વસ્તુઓનું નથી. માણસનું છે. માણસના અધૂરાપણા અને પૂરાપણાનું છે. પહેલી જ પંક્તિમાં કહે છે કે અધૂરિયા સે નો હોય દલડાંની વાતું. વાત કરવી અને દલડાંની વાત કરવી એ બે જુદી વસ્તુ છે. દલડું એટલે ભીતરમાં સાચવી રાખેલો અનુભવ. સાધનાની મૂંઝવણ. પરમને પામવાની ઝંખના. આ બધું દરેકને કહી ન શકાય. દરેક પાસે કાન હોય છે, પણ દરેકમાં સાંભળવાની પાત્રતા નથી હોતી.

લીરલબાઈ મારી બાયું રે કહીને વાત કરે છે. આજ્ઞા નથી કરતા. સખીભાવે સમજાવે છે. જાણે બહેનોને ભેગી કરીને ભીતરની કોઈ વાત કહેવાની હોય. સંતવાણીમાં આવું સંબોધન મહત્ત્વનું છે. ઉપદેશ ઉપરથી નીચે નથી આવતો. એક હૃદયમાંથી બીજા હૃદયમાં જાય છે.

પણ આ અધૂરિયો કોણ? જેની ઉંમર ઓછી હોય તે ? જેણે ઘણુંબધું વાંચ્યું ન હોય તે ? ના. જે પોતાના નાના અનુભવને જ આખું સત્ય માની બેસે તે અધૂરિયો. જે સાંભળતાં પહેલાં ચુકાદો આપી દે તે અધૂરિયો. જેની પાસે બીજાના અનુભવ માટે જગ્યા નથી તે અધૂરિયો. એની સામે દલડું ખોલીએ તો વાત વેડફાઈ જાય.

એટલે કહે છે કે નર પૂરા મળે તો રાવું રેડીએ. અહીં નર એટલે કેવળ પુરુષ નહીં. અનુભવથી પાકેલો મનુષ્ય. જે વાતને ઝીલી શકે, સાચવી શકે અને એનો ભેદ પામી શકે એવો અધિકારી. રાવું રેડવી એટલે કેવળ દુ:ખડાં રડવાં એમ નહીં. પરમના ભેદની વાત માંડવી. સાધનામાં જે જોયું, જીવ્યું અને ભીતર ઉતાર્યું હોય તે યોગ્ય પાત્ર પાસે ખોલવું. પાણી રેડવા માટે પણ પાત્ર જોઈએ. તો પછી અંતરનો અમૂલ્ય અનુભવ ગમે ત્યાં કેમ રેડાય?

લીરલ ખાડા-ખાબોચિયાંની દેડકીની વાત કરે છે. દેડકીનું જગત નાનું. જેટલું પાણી જોયું એટલો એનો સમંદર. એ શું જાણે સાચા સમંદરની લહેરો? દેડકીની ભૂલ એ નથી કે એ ખાબોચિયામાં રહે છે. એની મર્યાદા એ છે કે ખાબોચિયાને જ આખું જગત માની લે છે. આપણા અનુભવનું ખાબોચિયું નાનું હોય અને આપણે એના માપે સમંદરને માપવા નીકળીએ તો સમંદર નાનો થતો નથી. આપણું માપ ખોટું પડે છે. પરમનો અનુભવ સાંભળવા માટે મન પણ સમંદર જેવું જોઈએ. વિશાળ, ઊંડું. એક લહેરથી ડરી ન જાય એવું. સાધનાના બે-ચાર શબ્દો જાણવાથી સાધનાનો સમંદર સમજાતો નથી. સમંદરની લહેર જાણવા માટે સમંદર સુધી જવું પડે.

પછી કૂવાની છાંય આવે છે. કૂવાની છાંય કૂવામાં જ વિરમે છે. છાંય છે, પણ કોઈ વટેમાર્ગુને કામ નથી આવતી. સૂરજ વળે, દિવસ ઢળે, તો પણ એનો છાંયો કોઈ થાકેલા સુધી પહોંચતો નથી. જે જ્ઞાન પોતાના જ કૂવામાં બંધ રહે તે જ્ઞાનનું પણ આવું. પોતાને શીતળ કરે, પણ બીજાને શાતા ન આપે. છાંય હોવી અને છાંય આપવી એ બે જુદી વાત છે. પૂરો માણસ પોતાનામાં વિરમતો નથી. એના અનુભવનો છાંયો બીજા સુધી પહોંચે છે. એની પાસે બેસીએ તો આપણો તાપ સહેજ ઓછો થાય. સાચી પૂર્ણતા એકલપેટી નથી હોતી. જે મળ્યું હોય એ વહેંચવાની એની પોતાની રીત હોય છે.

લીરલ કહે છે, દૂધ અને સાબુથી કોયલા ધોયા. દૂધ પોષણનું પ્રતીક. સાબુ સ્વચ્છતાનું સાધન. બંનેનો ઉપયોગ કર્યો, છતાં કોયલો ઊજળો ન થયો. બહારથી ધોવું અને ભીતરથી ઊજળા થવું જુદું છે. કોઈ માણસને સારા શબ્દો કહીએ, સુખસગવડ આપીએ કે ઉપરથી સંસ્કારનો સાબુ ઘસીએ એટલાથી એનું અંતર બદલાઈ જાય એવું નથી. પણ આનો અર્થ એવો નથી કે કોઈ માણસ ક્યારેય બદલાઈ શકે નહીં. વાત બદલાવાની તૈયારીની છે. જેને પોતાની કાળાશ છોડવી જ નથી એને દૂધ અને સાબુ બંને વ્યર્થ. પ્રકાશ બહારથી આપી શકાય, ઊજળાપણાને ભીતરથી પ્રગટવું પડે. સંતવાણી આશા છોડવાનું નથી શીખવતી. પરખ રાખવાનું શીખવે છે. 

આગળ વસિયરને દૂધ પાઈને સેવવાની વાત છે. દેનારનો ભાવ પવિત્ર. આપેલું દૂધ પણ પવિત્ર. છતાં વસિયર પોતાના મુખનું ઝેર છોડતો નથી. આપણું આપેલું દૂધ સામેનાના મુખનું ઝેર આપોઆપ હરતું નથી. દયા કરવી જોઈએ, પણ દયાની સાથે દૃષ્ટિ પણ જોઈએ. પ્રેમ હોવો જોઈએ, પણ પ્રેમની સાથે પરખ પણ જોઈએ. 

સંત માણસ ભોળો હોઈ શકે, અંધ નહીં. ઝેરી જીવને દૂધ પાઈએ અને પછી એ ડંખ નહીં મારે એવી આશા રાખીએ તો એ દયા કરતાં અજ્ઞાન વધારે છે. દુરજનને ધિક્કારવાનો અહીં પ્રશ્ન નથી. એની દુર્જનતા વિશે ભ્રમ ન રાખવાનો પ્રશ્ન છે. કોણ દૂધને અમૃત બનાવશે અને કોણ એ જ દૂધ પીને ઝેર ઓકશે એનો સહેજ વિવેક રાખવો પડે.

એટલે પછી કહે છે કે દુરજનિયાની આડે મોટા ડુંગરા હોય. દુરજન અને આપણી વચ્ચે ડુંગર જેટલું અંતર રહે એ સારું. પણ હરિજનિયા સાથે ચાલવું હોય તો મોઢામોઢ ચાલીએ. નજીક, સન્મુખ, કશું છુપાવ્યા વિના, કોનાથી દૂર રહેવું અને કોની સાથે ચાલવું એ પણ સાધનાનો જ એક ભાગ છે. સંગ નાનીસૂની વાત નથી. જેની સાથે ચાલીએ એની ચાલ ધીમે ધીમે આપણામાં આવે છે. ઝેરવાળા સાથે ચાલીએ તો વાણીમાં ઝેર આવે. હરિજન સાથે ચાલીએ તો પગમાં યાત્રાનો લય આવે. એકલા હોઈએ ત્યારે ડુંગર મોટો લાગે. સાધુનો સંગ હોય ત્યારે ડુંગર વચ્ચે હોય તોપણ રસ્તો ખુલે.

અંતે લીરલબાઈ ગુરુનું સ્મરણ કરે છે. ગુરુ પ્રતાપે બોલે છે. જે સમજાયું તે મારાથી સમજાયું એવો દાવો નથી. ગુરુના પ્રતાપે સમજાયું. સંતવાણીમાં આ નમ્રતા વારંવાર આવે છે. અનુભવ પોતાનો હોય તોપણ પ્રકાશ ગુરુનો. પગ પોતે ચાલે, પણ દિશા ગુરુની.

કહે છે, સાધુડાનો બેડલો સવાયો છે. સવાયો એટલે માત્ર પૂરો નહીં, પૂરાથીયે કંઈક અધિક. બેડલો શબ્દમાં નાવનો સહેજ અણસારો પણ સાંભળી શકાય. ભજનની શરૂઆતમાં સમંદર છે. દેડકી એ સમંદરની લહેર જાણતી નથી. અંતે સાધુડાનો બેડલો છે. જાણે જે સમંદરનો ભેદ અધૂરિયો સમજી ન શકે એ જ સમંદરમાં સાધુસંગનો બેડલો આપણને પાર લઈ જાય. પણ એમાં બેસવા માટે પણ વિશ્વાસ જોઈએ. 

ગુરુપ્રતાપ જોઈએ. પહેલી પંક્તિમાં પૂરા નરની ઝંખના હતી. છેલ્લી પંક્તિમાં એની ઓળખ મળે છે. પૂરો નર એ, જેનું મન ખાબોચિયા જેટલું સાંકડું નથી. જેનું જ્ઞાન કૂવાની છાંયાની જેમ પોતામાં જ અટકી જતું નથી. જેને બહારથી ધોવાની જરૂર રહેતી નથી, કારણ કે એ ભીતરથી ઊજળો છે. જેના મુખમાં ઝેર નથી. જે હરિજનના સંગે ચાલે છે અને પોતાના અનુભવનો યશ ગુરુને આપે છે.

એવો નર મળે તો રાવું રેડીએ. કારણ કે ત્યાં વાત વેડફાતી નથી. ત્યાં દલડું અપમાનિત થતું નથી. ત્યાં એકનો અનુભવ બીજાના અંતરમાં શાતા બનીને ઊતરે છે. દલડાંની વાત કહેવી એ નબળાઈ નથી. પણ કોની પાસે કહેવી એની પરખ હોવી જોઈએ. લીરલબાઈનું આખું ભજન આ પરખનું ભજન છે. અધૂરિયાથી અંતર. દુરજનથી ડુંગર. હરિજન સાથે સંગ. અને માથે ગુરુનો પ્રતાપ.