અમૂલ દવે

ઇરાન અને અમેરિકા વચ્ચે મધ્ય પૂર્વના વિસ્તારમાં તાજેતરમાં ફરીથી તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે.  હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરના નિયંત્રણને લઈને બંને દેશ વચ્ચેનો સંઘર્ષ હવે અત્યંત ગંભીર વળાંક લઈ ચૂક્યો છે. ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઊર્જા સુરક્ષા માટે સૌથી મહત્ત્વનો જળમાર્ગ છે, કારણ કે વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો આશરે 20 ટકા હિસ્સો દરરોજ આ સાંકડી પટ્ટીમાંથી પસાર થાય છે. તેથી આ વિસ્તારમાં થતી કોઈપણ સૈન્ય હિલચાલ વૈશ્વિક અર્થતંત્રને હચમચાવી મૂકવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. 

વર્તમાન કટોકટીમાં અમેરિકા દ્વારા ઈરાનના વ્યૂહાત્મક સ્થાનોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલ છે, જેમાં ચાબહાર પોર્ટ નજીકના વિસ્તારો અને અન્ય સિવિલિયન ટાર્ગેટ્સનો સમાવેશ થાય છે. ચાબહાર પોર્ટ ઈરાન માટે આર્થિક દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે અને તે માત્ર ચીન જ નહીં, પરંતુ ભારત અને મધ્ય એશિયા સાથેના વેપાર માટે પણ એક મુખ્ય કેન્દ્ર સમાન છે. આ હુમલાને કારણે ઈરાનની સાર્વભૌમત્વ અને તેની આર્થિક જીવનરેખા પર સીધો પ્રહાર થયો હોવાથી સમગ્ર ઈરાની વહીવટીતંત્ર અને પ્રજામાં ભારે રોષ અને ગુસ્સાની લાગણી ફેલાઈ ગઈ છે.

આ લશ્કરી કાર્યવાહીના પ્રત્યાઘાત રૂપે ઈરાને પ્રાદેશિક સ્તરે વળતા પ્રહારો શરૂ કર્યા છે. ઈરાન દ્વારા બહેરીન, જોર્ડન અને કુવૈત જેવા પાડોશી અરબ દેશોમાં સ્થિત અમેરિકી સૈન્ય મથકો અને તેમની સ્થાપનાઓને નિશાન બનાવીને મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલા કરવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો છે. આ દેશોમાં અમેરિકાની મોટી સૈન્ય હાજરી હોવાથી તેઓ લાંબા સમયથી ઈરાનની નજરમાં ખટકતા રહ્યા છે. 

સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે સંઘર્ષ દરમિયાન ઈરાનના ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટ્સ અથવા તેની આસપાસના સંવેદનશીલ વિસ્તારોની નજીક પણ હુમલા થયા છે. અણુ સુવિધાઓની આસપાસ થતી કોઈપણ નાની અમથી સૈન્ય કાર્યવાહી પણ અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.

આ દરમિયાન ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર આયતોલ્લાહ અલી ખામેનેઈએ ટેલિવિઝન પર આપેલા સંદેશમાં અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જાહેર કર્યું છે કે ઈરાન હવે અમેરિકા સાથે કોઈ પણ પ્રકારની વાટાઘાટો કે ડિપ્લોમેટિક ચર્ચા કરવા માગતું નથી.
 
તેમણે અમેરિકાને સહયોગ આપી રહેલા અરબ દેશોને ખુલ્લી ચેતવણી આપતા જણાવ્યું છે કે જે શાસકો અમેરિકી પાવર અને સામ્રાજ્યવાદના પૂતળા બનીને કામ કરી રહ્યા છે, તેમણે ગંભીર પરિણામો ભોગવવા પડશે. ખામેનેઈએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે ઈરાન પોતાના સૈન્ય અને વ્યૂહાત્મક ફાયદા માટે ભવિષ્યમાં આ અરબ દેશોના અન્ય મહત્ત્વનાં લક્ષ્યો પર પણ હુમલા કરી શકે છે. તેમના નિવેદનોમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળતી રિવેન્જ એટલે કે બદલાની ભાવના એ બાબતનો સંકેત આપે છે કે ઈરાની નેતાગીરી અને ત્યાંના લોકો પોતાના અધિકારો અને આત્મસન્માન માટે કોઈપણ હદ સુધી લડવા તૈયાર છે.

બીજી તરફ, અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનલ્ડ ટ્રમ્પે પણ આ મામલે સહેજ પણ નરમ પડવાનો ઇનકાર કરીને અત્યંત આક્રમક વલણ અખત્યાર કર્યું છે. પ્રમુખ ટ્રમ્પે વોશિંગ્ટનથી સીધી ચેતવણી આપતા જણાવ્યું છે કે જો ઈરાન અથવા તેના સમર્થિત જૂથો દ્વારા અમેરિકી સૈનિકો, દૂતાવાસો કે અમેરિકાની મુખ્ય ભૂમિ પર કોઈ પણ પ્રકારનો હુમલો કરવામાં આવશે તો તેનો એવો જડબાતોડ જવાબ આપવામાં આવશે, જે ઈરાને ક્યારેય વિચાર્યો નહીં હોય. 

તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અમેરિકી સેના ઈરાન પર એકસાથે 1000 મિસાઈલો છોડવા માટે સંપૂર્ણપણે સજ્જ છે. બંને દેશોના સર્વોચ્ચ નેતાઓના આવાં આકરાં અને બિન-સમજોતાવાદી નિવેદનોથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આ વિવાદ હવે રાજદ્વારી મડાગાંઠમાંથી બહાર નીકળીને ફુલ સ્કેલ યુદ્ધ એટલે કે પૂર્ણ કક્ષાના સૈન્ય સંગ્રામ તરફ વળી રહ્યો છે.

આ સંઘર્ષની સૌથી તાત્કાલિક અને ઘાતક અસર વૈશ્વિક વેપાર અને ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઈલની સપ્લાય ચેઈન પર પડી રહી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વેપારી જહાજો અને ઓઈલ ટેન્કરો પર ઈરાન અને તેના સહયોગીઓ દ્વારા કરવામાં આવી રહેલા હુમલાઓને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓએ આ માર્ગનો ઉપયોગ કરવાનું બંધ કરી દીધું છે અથવા તો તેઓ લાંબા અને ખર્ચાળ વૈકલ્પિક માર્ગો પસંદ કરી રહ્યા છે. આના પરિણામે વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવો આસમાને પહોંચવાની આશંકા ઊભી થઈ છે. 

આનાથી વિપરીત, અમેરિકા પણ પોતાની સૈન્ય તાકાત અને બહેરીન, કુવૈત તથા જોર્ડન જેવા દેશોમાં આવેલા પોતાના વિશાળ નેવલ અને એરબેઝના દમ પર ઈરાનને ઘેરવાની મજબૂત તૈયારીઓ કરી રહ્યું છે. પરિણામે આખો મધ્ય પૂર્વ વિસ્તાર એક ટાઈમ બૉમ્બ પર આવીને ઊભો રહી ગયો છે. આ ભયાનક સ્થિતિને જોતાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ સંસ્થાઓ બંને પક્ષો વચ્ચે મધ્યસ્થી કરાવવા અને તાત્કાલિક યુદ્ધવિરામ લાવવા માટે રાત-દિવસ પ્રયાસો કરી રહી છે. 

જો કે, અમેરિકા અને ઈરાન બંને પક્ષ જે રીતે પોતાની શરતો પર મક્કમ છે અને કોઈ પણ નમતું જોખવા તૈયાર નથી, તે જોતાં આ શાંતિ વાટાઘાટો સફળ થાય તેવી શક્યતાઓ હાલના તબક્કે અત્યંત ધૂંધળી જણાય છે. આ વૈશ્વિક સંઘર્ષ જો વધુ વણસશે તો તેની અસરો માત્ર મધ્ય પૂર્વ પૂરતી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ આખી દુનિયાને એક અભૂતપૂર્વ રાજકીય અને આર્થિક કટોકટી તરફ ધકેલી દેશે જેમાંથી બહાર નીકળવું માનવજાત માટે અત્યંત મુશ્કેલ સાબિત થશે.