ભુજઃ ભારત-પાકિસ્તાન સરહદે આવેલા વ્યુહાત્મક રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ એવા કચ્છ જિલ્લાના આકાશમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી સફેદ લીટીઓનું અનોખું જાળું જોવા મળી રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ માર્ગો અને વાયુસેનાની નિયમિત કવાયતને કારણે કચ્છ પરથી પસાર થતા વ્યાપારી અને લશ્કરી વિમાનોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. વાતાવરણમાં ઉપરના સ્તરે પ્રવર્તતી તીવ્ર ઠંડી અને ભેજને કારણે વિમાનોના એન્જિનમાંથી નીકળતી ગરમ વરાળ તત્કાલ બરફના સ્ફટિકોમાં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે, જેને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં 'કોન્ટ્રેઇલ' કહેવામાં આવે છે.
'બેટલ ઓફ બ્રિટન'ની યાદો થઈ તાજી
સ્થાનિક સરહદી વિસ્તાર હોવાના નાતે સુરક્ષા એજન્સીઓ આકાશમાં થતી પ્રત્યેક ગતિવિધિ પર ચાંપતી નજર રાખી રહી છે. સીમા સુરક્ષા દળ અને ભારતીય વાયુસેનાના અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, કચ્છના ગગનપટ પર દેખાતી આ સફેદ લીટીઓ મોટેભાગે મુંબઈ-દુબઈ-યુરોપ રૂટના પેસેન્જર વિમાનો અથવા ભુજ અને નલિયા એરબેઝ પરથી ઉડાન ભરતા ભારતીય વાયુદળના લડાકુ વિમાનોની હોય છે. યુદ્ધાભ્યાસ દરમિયાન જ્યારે એકસાથે અનેક ફાઇટર જેટ આકાશને આંબે છે ત્યારે રચાતી આ શ્વેત રેખાઓ બીજા વિશ્વયુદ્ધ સમયની ઐતિહાસિક 'બેટલ ઓફ બ્રિટન'ની તસવીરોની યાદ તાજી કરાવે છે.
પર્યાવરણ નિષ્ણાતો શું કહે છે
બીજી તરફ, પર્યાવરણ નિષ્ણાતો આ ઘટનાક્રમને આબોહવા પરિવર્તનના દ્રષ્ટિકોણથી જોઈ રહ્યા છે. નિષ્ણાતોના મતે, કચ્છ જેવા શુષ્ક પ્રદેશમાં પણ જમીનથી ૧૦-૧૧ કિલોમીટરની ઊંચાઈએ જો હવામાં પૂરતો ભેજ હોય, તો આ કોન્ટ્રેઇલ લાંબો સમય સુધી હવામાં ટકી રહે છે. દિવસના ભાગે આ સફેદ લીટીઓ સૂર્યપ્રકાશને પરાવર્તિત કરીને તાપમાનમાં આંશિક ઘટાડો કરે છે, પરંતુ રાત્રિના સમયે તે ધરતીની ગરમીને વાતાવરણની બહાર જતી રોકીને 'બ્લેન્કેટ ઇફેક્ટ' ઊભી કરે છે. પરિણામે, રણ વિસ્તારમાં રાત્રિના તાપમાનમાં અસાધારણ ફેરફારો જોવા મળી શકે છે. લાંબા સમય સુધી હવામાં ઓગળતી આ કોન્ટ્રેઇલ બાદમાં પાતળા 'સિરસ વાદળો'માં ફેરવાઈ જાય છે, જે આડકતરી રીતે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં વધારો કરે છે.
માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક નથી
હવામાન વિભાગના સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ચોમાસા પૂર્વેના ગાળામાં કચ્છના ઉપરના વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ વધતું હોવાથી મે અને જૂન મહિના દરમિયાન કોન્ટ્રેઇલ વધુ સ્પષ્ટ અને લાંબી દેખાય છે. જો કે, વૈજ્ઞાનિકોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ રેખાઓ માત્ર પાણીના બરફની બનેલી હોવાથી માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે બિલકુલ હાનિકારક નથી. હાલમાં વૈજ્ઞાનિકો એવા વિકલ્પો પર સંશોધન કરી રહ્યા છે કે વિમાનોના રૂટ થોડા બદલીને આ કોન્ટ્રેઇલનું નિર્માણ અટકાવી શકાય, જેથી સંવેદનશીલ પર્યાવરણને બચાવી શકાય. સુરક્ષા એજન્સીઓએ સરહદી વિસ્તારના નાગરિકોને અપીલ કરી છે કે આકાશમાં દેખાતી દરેક સફેદ લીટી દુશ્મન વિમાનની હોતી નથી, તેથી સોશિયલ મીડિયા પર વહેતી થતી કોઈપણ પ્રકારની અફવાઓથી દૂર રહેવું.
(ઉત્સવ વૈદ્ય)
