અમૂલ દવે

મે 2026નો આ મહિનો વૈશ્વિક રાજકારણના ઇતિહાસમાં એક અત્યંત રોમાંચક, અભૂતપૂર્વ અને નિર્ણાયક વળાંક તરીકે નોંધાઈ રહ્યો છે. એક તરફ પશ્રિમ એશિયાના રણમેદાનમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલો યુદ્ધ વિરામ કાચના વાસણ જેવો તકલાદી સાબિત થઈ રહ્યો છે તો બીજી તરફ વૉશિંગ્ટન અને બેઈજિંગ વચ્ચે રમાઈ રહેલી નવી શતરંજે સમગ્ર વિશ્વને શ્વાસ અધ્ધર કરીને જોવા મજબૂર કર્યું છે. પેન્ટાગોન દ્વારા લશ્કરી વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે જો યુદ્ધવિરામ તૂટે તો ઈરાન સામે એક અત્યંત વિનાશક અને આક્રમક સૈન્ય કાર્યવાહીની બ્લુ પ્રિન્ટ તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેને ‘ઑપરેશન હેમર સ્લેજ’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. 

પ્રમુખ ડોનલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને ‘ફિનિશ ધ જૉબ ‘એટલે કે કામ તમામ કરવાની ખુલ્લી ધમકી આપીને અમેરિકાની સૈન્ય સાર્વભૌમત્વ અને આક્રમક વિદેશ નીતિનો પરચો આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. બરાબર આ જ ગરમ વાતાવરણની વચ્ચે, ટ્રમ્પની 14-15 મે 2026ની બેઈજિંગની ઐતિહાસિક મુલાકાતે વૈશ્વિક કૂટનીતિના મંચ પર એક નવો સળગતો અધ્યાય શરૂ કર્યો છે. 

લગભગ નવ વર્ષના  લાંબા સમયગાળા પછી કોઈ અમેરિકી પ્રમુખની આ પ્રથમ ચીનની સત્તાવાર મુલાકાત હતી, જેણે દુનિયાને સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે વૈશ્વિક સત્તાનાં સમીકરણો ભલે બદલાયાં હોય, પરંતુ સુપરપાવર અમેરિકા હજુ પણ આ વૈશ્વિક રમતમાં પોતાનો દબદબો જાળવી રાખવા માગે છે.

આ હાઈ-પ્રોફાઇલ અને ભારે ચર્ચાસ્પદ મુલાકાત પાછળનાં વાસ્તવિક પરિણામો વૈશ્વિક મીડિયાની સનસનાટીભરી હેડલાઇન્સ કરતાં તદ્દન અલગ અને જટિલ ચિત્ર રજૂ કરે છે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે પોતાની આગવી શૈલીમાં ભલે આ મુલાકાતને અત્યંત સફળ ગણાવીને ફૅન્ટાસ્ટિક ટ્રેડ ડીલ્સ થઈ હોવાના મોટા-મોટા દાવા કર્યા હોય, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના સ્વતંત્ર વિશ્ર્લેષકો અને ભૌગોલિક-રાજકીય નિષ્ણાતો આ દ્વિપક્ષીય બેઠકને માત્ર એક મર્યાદિત અથવા આંશિક સફળતા તરીકે જ મૂલવી રહ્યા છે. 

આ મહાસત્તાઓની બેઠકમાં વૈશ્વિક અર્થતંત્રને હચમચાવી મૂકે તેવા વેપાર કરારો, ક્રૂડ ઑઇલની સપ્લાય ચેઇન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (અઈં)ના નિયમો અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તેલનાં ટૅન્કરોની સુરક્ષા જેવા અત્યંત સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર કલાકો સુધી ઊંડી ચર્ચાઓ થઈ હતી. ટ્રમ્પે ચીની રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગને ઈરાન પર પોતાના આર્થિક અને રાજદ્વારી પ્રભાવનો ઉપયોગ કરવા વિનંતી કરી હતી, જેથી વૈશ્વિક ઊર્જા માર્કેટમાં સ્થિરતા જળવાઈ રહે, પરંતુ પોતાની આર્થિક તાકાત પર ગર્વ અનુભવતા ચીને અમેરિકાની આ વિનંતીને નકારી કાઢી અને સ્પષ્ટપણે કહી દીધું કે તે પશ્ચિમી હિતોને સાધવા માટે ઈરાન પર કોઈ પણ પ્રકારનું આડકતરું દબાણ લાવશે નહીં.

આ તમામ ઘટનાક્રમ એ વાસ્તવિકતા તરફ આંગળી ચીંધે છે કે એકવીસમી સદીનું વિશ્વ હવે ઝડપથી અને સંપૂર્ણપણે ‘બાયપોલર’ (દ્વિ ધ્રુવીય) વાસ્તવિકતા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર હવે સ્પષ્ટપણે બે શક્તિશાળી ધ્રુવો અથવા બ્લોક સામસામે આવી ગયા છે. 

એક તરફ અમેરિકા, નાટો, યુરોપિયન યુનિયન અને તેમના પશ્ર્ચિમી સાથીદારોનું પરંપરાગત અને મજબૂત સૈન્ય ગઠબંધન છે, જે લોકશાહી અને જૂની વૈશ્વિક વ્યવસ્થાના રક્ષણના નામે પોતાનું વર્ચસ્વ ટકાવી રાખવા મથે છે. તો બીજી તરફ, ચીન અને રશિયાની ધરી પર વિકસી રહેલો એક નવો, અત્યંત મહત્ત્વાકાંક્ષી અને સામર્થ્યવાન ‘ઍન્ટિ-વેસ્ટર્ન બ્લૉક’ (પશ્ચિમ વિરોધી જૂથ) છે, જે વિશ્વના આર્થિક અને રાજકીય કેન્દ્રને એશિયા તરફ ખેંચી લાવવા માટે કટિબદ્ધ છે.

ટ્રમ્પની આ બેઈજિંગ મુલાકાતે વિશ્વ સમક્ષ એક વાત બહુ જ સાફ કરી દીધી છે કે દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ કે સોવિયેત યુનિયનના પતન પછીનો ‘યુનિપોલર’ (એક ધ્રુવીય) યુગ, જ્યાં માત્ર વોશિંગ્ટનનો જ સિક્કો ચાલતો હતો, તે હવે હંમેશાં માટે ઈતિહાસનાં પાનાંઓમાં દફન થઈ ચૂક્યો છે. 

ચીન આજે માત્ર સસ્તી વસ્તુઓ બનાવતું કારખાનું નથી રહ્યું, પરંતુ તે આર્થિક સમૃદ્ધિ, અત્યાધુનિક ડિજિટલ ટેક્નૉલૉજી, સેમિકન્ડક્ટર્સ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, મિલિટરી મોર્ડનાઇઝેશન અને ગ્રીન એનર્જી માટેના ક્રિટિકલ મિનરલ્સના વૈશ્વિક સપ્લાય પર પોતાનું મજબૂત નિયંત્રણ સ્થાપીને અમેરિકાની આંખમાં આંખ પરોવીને ઊભું રહે તેવો સમકક્ષ અને ખતરનાક હરીફ બની ગયું છે. સાઉથ ચાઇના સીમાં ચીનનું વધતું જતું સૈન્ય પ્રભુત્વ આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે. ટ્રમ્પે પોતાની મુલાકાત દરમિયાન આ કડવી આંતરરાષ્ટ્રીય વાસ્તવિકતાને સ્વીકારીને જ ચીન સાથે એક સ્થિર અને સંઘર્ષમુક્ત સંબંધ (જાળવી રાખવાનો મજબૂત પ્રયાસ કરવો પડ્યો છે.

આવા અત્યંત તણાવપૂર્ણ અને વિભાજિત વૈશ્વિક પરિદૃશ્યમાં ભારત, યુરોપના કેટલાક અગ્રણી દેશો અને મધ્ય-પૂર્વના દેશો માટે રાજદ્વારી કસોટીનો સમય શરૂ થયો છે. આ દેશો કોઈપણ એક મહાસત્તાના બ્લૉકમાં આંખ બંધ કરીને જોડાઈ જવાને બદલે પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવા માટે એક અત્યંત જટિલ ‘બૅલૅન્સિંગ ઍક્ટ’ (સંતુલન જાળવવાની પ્રક્રિયા) કરી રહ્યા છે. 

ભારત જેવા દેશો માટે એક તરફ ચીનનો સરહદી વિસ્તારમાં વધતો જતો પ્રભાવ ચિંતાનો વિષય છે જેના કારણે અમેરિકા સાથે સંરક્ષણ ભાગીદારી મજબૂત કરવી જરૂરી છે, તો બીજી તરફ રશિયા અને ગ્લોબલ સાઉથના દેશો સાથેના પરંપરાગત આર્થિક અને વ્યાપારી સંબંધો પણ એટલા જ મહત્ત્વના છે.

અંતે, ટ્રમ્પની આ ચીન મુલાકાતે એ હકીકત પર મહોર મારી દીધી છે કે અમેરિકા હજુ પણ વિશ્વનું એક મોટું પાવરહાઉસ છે, પરંતુ હવે તેણે ગ્લોબલ ઑર્ડર ચલાવવા માટે ચીનની હાજરી, તેની શક્તિ અને તેનાં હિતોને ફરજિયાતપણે સ્વીકારવાં જ પડશે અને તેની સાથે વાટાઘાટો કરીને જ આગળ વધવું પડશે. જો આગામી સમયમાં અમેરિકા દ્વારા ઈરાન વિરુદ્ધ કોઈપણ પ્રકારની ઉતાવળી કે અવિચારી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવશે અને ‘ઑપરેશન હેમર સ્લેજ’ જેવી સ્થિતિનું નિર્માણ થશે, તો તેનાથી માત્ર મધ્ય-પૂર્વ જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા ખોરવાઈ જશે. 

ક્રૂડ ઑઇલના ભાવો આસમાને પહોંચશે અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન ઠપ થતાં મોટી આર્થિક મંદી આવી શકે છે. વર્તમાન 2026ના ગ્લોબલ સિનેરિયોમાં જો માનવતાને ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધ અથવા કોઈ મોટા વિનાશક સંઘર્ષના જોખમથી બચાવવી હશે, તો વિશ્વના આ બંને સુપર પાવર્સે પોતાના આંતરિક અહંકાર અને સત્તાની ભૂખ છોડીને માત્ર ને માત્ર પરિપક્વ કૂટનીતિ પરસ્પર સંવાદ અને વૈશ્વિક સંતુલનનો જ માર્ગ અપનાવવો પડશે, નહીંતર આ બાયપોલર વિશ્વ સમગ્ર માનવજાત માટે અત્યંત જોખમી અને વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે.