સ્ટોકહોમ: મેડિકલ ક્ષેત્રના નોબલ પુરસ્કારની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. જેમાં આ વર્ષે આ પુરસ્કાર  કાર્લ ડેઇસેરોથ, પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલ ત્રણ લોકોને સંયુક્ત રીતે  એનાયત કરવામાં આવ્યું છે. આ જાહેરાત આજે સ્ટોકહોમની કેરોલિન્સ્કા સંસ્થા ખાતે કરવામાં આવી હતી.

લાઇટ-ગેટડ આયન ચેનલ્સ અને 'ઓપ્ટોજેનેટિક્સ શોધને સન્માન 

મેડિકલ ક્ષેત્રનું નોબલ પુરસ્કાર અમેરિકન વૈજ્ઞાનિક કાર્લ ડેઇસેરોથને, જર્મનીના પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલ સાથે મળીને, 'લાઇટ-ગેટડ આયન ચેનલ્સ' (light-gated ion channels) અને 'ઓપ્ટોજેનેટિક્સ' (optogenetics) સંબંધિત તેમની શોધ માટે આપવામાં આવ્યું છે. 

શોધોએ મગજ અંગેના સંશોધનની પદ્ધતિમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તન લાવી

આ ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકો કુલ 12 મિલિયન સ્વીડિશ ક્રોનરની ઈનામી રકમ સમાન હિસ્સામાં વહેંચવામાં આવશે. તેમની શોધોએ મગજ અંગેના સંશોધનની પદ્ધતિમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તન લાવી છે.હવે વૈજ્ઞાનિકો પ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને અત્યંત ટૂંકા સમયગાળામાં ચોક્કસ ચેતાકોષોને (nerve cells) સક્રિય કે નિષ્ક્રિય કરી શકે છે.

વૈજ્ઞાનિકોએ એક પ્રકારની 'લાઇટ સ્વિચ' શોધી કાઢી હતી

આ શોધની શરૂઆત એક સૂક્ષ્મ શેવાળ (alga) થી થઈ હતી. પીટર હેગેમેન એ સમજવા માંગતા હતા કે ક્લેમિડોમોનાસ (Chlamydomonas) નામની એકકોષીય શેવાળ પ્રકાશ તરફ કેવી રીતે ગતિ કરે છે. તેમના સંશોધન દરમિયાન, હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલે એક વિશિષ્ટ પ્રોટીનની ઓળખ કરી, જેને 'ચેનલરોડોપ્સિન' (channelrhodopsin) નામ આપવામાં આવ્યું. આ પ્રોટીન કોષની સપાટી પર 'આયન ચેનલ' તરીકે કાર્ય કરે છે.

જ્યારે તેના પર વાદળી પ્રકાશ પડે છે ત્યારે ચેનલ ખુલે છે, જેનાથી આયનો કોષની અંદર અને બહાર અવરજવર કરી શકે છે. આનાથી કોષનું વિદ્યુત સંતુલન બદલાય છે. મહત્વની વાત એ છે કે, આ પ્રોટીનને અન્ય કોષોમાં દાખલ કરવાથી તે કોષો પણ પ્રકાશ-સંવેદનશીલ બની ગયા. વાસ્તવમાં, વૈજ્ઞાનિકોએ એક પ્રકારની 'લાઇટ સ્વિચ' શોધી કાઢી હતી જે જીવંત કોષોની પ્રવૃત્તિને પ્રભાવિત કરી શકતી હતી.

આ શોધનો ઉપયોગ ન્યુરોસાયન્સ (ચેતાવિજ્ઞાન) ના ક્ષેત્રમાં કર્યો

કાર્લ ડેઇસેરોથે આ શોધનો ઉપયોગ ન્યુરોસાયન્સ (ચેતાવિજ્ઞાન) ના ક્ષેત્રમાં કર્યો. તેમણે ઉંદરોના ચેતાકોષોમાં ચેનલરોડોપ્સિન માટેનું જનીન દાખલ કર્યું. વર્ષ 2005માં તેમણે દર્શાવ્યું કે આ ચેતાકોષોમાં સંકેતો (સિગ્નલ) ઉત્પન્ન કરવા માટે વાદળી પ્રકાશનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. જેની બાદ વર્ષ 2007માં આ પદ્ધતિ જીવંત ઉંદરોના મગજમાં પણ અસરકારક સાબિત થઈ. આ તકનીક 'ઓપ્ટોજેનેટિક્સ' (optogenetics) તરીકે ઓળખાવા લાગી. તેણે વૈજ્ઞાનિકોને સમગ્ર મગજને અસર કર્યા વિના જીવંત મગજના ચોક્કસ ચેતાકોષોને સચોટ રીતે ચાલુ (on) કે બંધ (off) કરવાની રીત પૂરી પાડી હતી. 

યાદશક્તિ અને વર્તનને સમજવામાં મદદ

ઓપ્ટોજેનેટિક્સની મદદથી, વૈજ્ઞાનિકોએ એ ઓળખવાનું શરૂ કર્યું કે મગજના કયા કોષો યાદશક્તિ, લાગણીઓ અને વર્તનમાં ભૂમિકા ભજવે છે. આ જ કારણ છે કે આ શોધને ન્યુરોસાયન્સમાં એક મોટી સિદ્ધિ  માનવામાં આવે છે. આજે, વિશ્વભરની સંશોધન પ્રયોગશાળાઓ મગજ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે સમજવા માટે આ તકનીકનો ઉપયોગ કરે છે