ભુજ: રણપ્રદેશ અને વિષમ આબોહવા ધરાવતા ભાતીગળ કચ્છ જિલ્લામાં હવામાન અને ચોમાસાની આગાહી માટે માત્ર આધુનિક તકનીકો જ નહીં, પરંતુ સદીઓ જૂની લોકમાન્યતાઓ પણ આજે એટલી જ જીવંત છે. કચ્છમાં ચોમાસાનો વરસાદ કેવો રહેશે તે જાણવા માટે કૂવા અને રોટલીના પ્રયોગો ઉપરાંત એક અત્યંત રસપ્રદ અને પ્રાચીન "બકરી ધુણાવવાની પરંપરા" પ્રચલિત છે. મુખ્યત્વે કચ્છના માલધારી સમુદાય અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આ વિશિષ્ટ પ્રથા પેઢી દર પેઢીથી ચાલી આવે છે.
ચોમાસાના પ્રારંભ પૂર્વે, એટલે કે જેઠ મહિનાના દિવસોમાં ગામના વડીલો અને અનુભવી માલધારીઓ એકત્ર થઈને એક બકરીને પકડીને ધીમે-ધીમે ધુણાવે (હલાવે) છે. બકરી ધુણ્યા બાદ તે કઈ દિશા તરફ ભાગે છે અને તેનું શારીરિક વર્તન કેવું રહે છે, તેના આધારે આગામી ચોમાસાનું આંકલન કરવામાં આવે છે.
જો બકરી ધુણ્યા પછી ઉત્સાહથી પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ ઝડપથી ભાગે, તો તેને સુકાળ અને ભારે વરસાદનું શુભ એંધાણ માનવામાં આવે છે. જો બકરી એક જ જગ્યાએ બેસી પડે, શારીરિક રીતે નબળી દેખાય કે પશ્ચિમ દિશા તરફ પ્રયાણ કરે, તો તેને ઓછા વરસાદ કે દુષ્કાળનો સંકેત ગણવામાં આવે છે.
કચ્છના અનુભવી લોકોનું માનવું છે કે પ્રાણીઓમાં કુદરતી ફેરફારોને પારખવાની અદ્ભુત સંવેદનશીલતા હોય છે. ચોમાસા પહેલાં વાતાવરણના તાપમાન, હવાનું દબાણ અને ભેજમાં થતા સૂક્ષ્મ ફેરફારોને બકરી તુરંત જ અનુભવી લે છે. આ જૈવિક પ્રતિક્રિયા જ તેના વર્તનમાં પરિણમે છે, જેને આધારે વર્ષાનું અનુમાન લગાવવામાં આવે છે.
જામનગર નજીકના અમરા ગામના ભામારિયા કૂવામાં રોટલી નાખીને વરસાદ માપવાની પરંપરા પ્રખ્યાત છે, તેમ આ પ્રથા પણ કચ્છની લોકસંસ્કૃતિ અને લોકવિદ્યાનો અવિભાજ્ય અંગ છે. આજના આધુનિક યુગમાં હવામાન વિભાગની આગાહીઓ અને સ્માર્ટફોન ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, કચ્છના સીમાંત ગામડાઓમાં ખેડૂતો અને માલધારીઓ આજે પણ આ પરંપરાગત રીતભાતોને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાની ખેતી અને પશુપાલનની તૈયારીઓ કરે છે. આ પરંપરાઓ દર્શાવે છે કે આપણા પૂર્વજો કુદરતના સાનિધ્યમાં રહીને પર્યાવરણને કેટલું ઊંડાણપૂર્વક સમજતા હતા.
(ઉત્સવ વૈદ્ય)
