ગાંધીનગરઃ ગાય કે ભેંસ ગાભણી થાય ત્યારે પશુપાલકોને એ ચિંતા રહેતી હોય છે કે, પાડો કે વાછરડો તો નહીં જન્મે ને? પણ હવે ગુજરાતનાં પશુપાલકો આ ચિંતામાંથી મુક્ત થઇ ગયા છે.  કેમ કે, ગુજરાત સરકારનાં પશુપાલન વિભાગ દ્વારા સેક્સ્ડ સિમેન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ વધે તે માટે મોટા પ્રમાણમાં પ્રયાસ હાથ ધર્યા છે અને તેમાં મોટી સફળતા મળી છે.  પશુપાલન ક્ષેત્રમાં વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિના કારણે આજે એવી ટેકનોલોજી ઉપલબ્ધ બની છે, જેના દ્વારા ૯૦ % સુધીની ચોકસાઇ સાથે માદા બચ્ચાનો જન્મ શક્ય બન્યો છે. 

પાટણ ખાતે સ્થાપિત સિમેન સેક્સિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ

ગુજરાત રાજ્યનાં પશુપાલન વિભાગ દ્વારા પાટણ ખાતે ‘ગુજરાત બોવાઇન સિમેન સેક્સિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ’ સ્થાપવામાં આવી છે. વર્ષ 2018-19 માં 8 લાખ સેક્સ્ડ સિમેન ડોઝના ઉત્પાદન માટેનાં પ્રોજેક્ટને ભારત સરકારે મંજૂરી આપી હતી, જેમાં 60 % કેન્દ્ર સરકારનો અને 40 % રાજ્ય સરકારનો હિસ્સો હતો. જૂન-2021 થી ‘ગુજરાત બોવાઇન સિમેન સેક્સિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ’ ખાતે સેક્સ્ડ સિમેન ડોઝનું ઉત્પાદન શરૂ કરવામાં આવ્યું અને ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં કુલ 8 લાખ સેક્સ્ડ સિમેન ડોઝનું ઉત્પાદન પૂર્ણ થયું છે.

ટેકનોલોજી ક્ષેત્રમાં મહત્વની સફળતા

ફેબ્રુઆરી-2026 સુધી પશુપાલન ખાતાની ક્ષેત્રિય કચેરીઓ દ્વારા કુલ 3.41 લાખ ડોઝનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો, જેમાંથી  63,439 પશુઓ ગાભણ થયા હતા. ગાભણ પશુઓ પૈકી 37,469  બચ્ચાઓનો જન્મ થયો હતો, જે પૈકી માત્ર 3,285  નર બચ્ચાઓ હતા અને બાકીનાં તમામ એટલે કે 34,184  માદા (પાડી કે વાછરડી) હતા. એટલે કે, આશરે 91.23 % માદા બચ્ચાનો જન્મ નોંધાયો છે, જે આ ટેકનોલોજીની સફળતા સાબિત કરે છે.  સેક્સ્ડ સિમેન એક એવી ટેકનોલોજી છે, જે પશુ સંવર્ધન અને દૂધ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં ક્રાંતિ લાવી રહી છે. એટલે કે, પશુપાલક જો ઇચ્છે કે, તેની ગાય કે ભેંસને માદા બચ્ચુ જ જન્મે તો એ હવે શક્ય બન્યું છે. 

સેક્સ્ડ સિમેન એટલે શું?

કુદરતી રીતે નરના વિર્યમાં બે પ્રકારના રંગસૂત્ર ધરાવતા શુક્રાણુઓ હોય છે- ‘X’ અને ‘Y’.

‘Y’ રંગસૂત્રથી નર બચ્ચાનો જન્મ થાય છે.
‘X’ રંગસૂત્રથી માદા બચ્ચાનો જન્મ થાય છે.

સામાન્ય સ્થિતિમાં બંનેનું પ્રમાણ લગભગ સમાન હોવાથી નર કે માદા બચ્ચા જન્મવાની સંભાવના 50-50  ટકા રહે છે. પરંતુ સેક્સ્ડ સીમેન ટેકનોલોજી દ્વારા ‘X’ અથવા ‘Y’ શુક્રાણુઓને વૈજ્ઞાનિક રીતે અલગ/નિષ્ક્રિય કરીને આશરે 90 % સુધીની ચોકસાઈ સાથે માદા બચ્ચા પ્રાપ્ત કરી શકાય તે મુજબના ફ્રોઝન સીમેન ડોઝ બનાવવામાં આવે છે. ખાસ કરીને માદા બચ્ચાનો જન્મ વધારવા માટે આ તકનિક અત્યંત ઉપયોગી છે.

આખલા/પાડા / બળદમાંથી મુક્તિ, આવક વધી

સેક્સ્ડ સિમેનનાં ઉપયોગથી મુખ્યત્વે માદા બચ્ચાનો જન્મ થાય છે, જેના કારણે નર પાછાળ ખાણ-દાણ અને ઘાસચારાનો ખર્ચ કરવો પડતો નથી. જ્યારે માદા જન્મે એટલે થોડા જ વર્ષોમાં દૂધ ઉત્પાદન વધે છે. આ ઉપરાંત, બહારથી નવી ગાય કે ભેંસ ખરીવદવાની જરૂર પડતી નથી. જેના કારણે રોગચાળો ફેલાવાનો ભય ઓછો થાય છે.  પશુપાલક વધારાની વાછરડીઓ વેચીને પણ આવક પણ મેળવી શકે છે. આ ટેકનોલોજીથી પશુ ઓલાદ સુધારણા ઝડપી થાય છે. ઉપરાંત પશુ સંવર્ધન ક્ષેત્રની આધુનિક પ્રજનન તકનીકો જેવી કે પ્રોજેની ટેસ્ટીંગ (P.T.), એમ્બ્રીયો ટ્રાન્સફર (E.T.) અને ઇન વિટ્રો ફર્ટિલાઈઝેશન (I.V.F.) કાર્યક્રમોની કાર્યક્ષમતામાં પણ વધારો થયો છે. 

પશુપાલકો માટે સરકારે ડોઝનો ભાવ ઘટાડ્યો 

રાજ્ય સરકારને સેક્સ્ડ સિમેન ડોઝનો ઉત્પાદન ખર્ચ રૂપિયા 710/- પ્રતિ ડોઝ હતો જેની સામે પશુપાલકોને આ અધ્યતન ટેકનોલોજીનો લાભ મળે તે માટે પશુપાલકો પાસેથી પ્રતિ ડોઝ રૂપિયા 300 લેવામાં આવતો હતો જેને વધુ ઘટાડી હવે માત્ર રૂપિયા 50 પ્રતિ ડોઝ કરવામાં આવ્યો છે. રાજ્યના દૂધ સંઘો દ્વારા પણ સેક્સ્ડ સિમેન ડોઝનું ઉત્પાદન કરી નજીવી કિંમતે પશુપાલકોને કૃત્રિમ બીજાદાનની સેવાઓ આપવામાં આવે છે.  વર્ષ 2025-26 દરમ્યાન ગુજરાતનાં વિવિધ દૂધ સંઘો દ્વારા 7.09 લાખ સેક્સ્ડ ફ્રોઝન સિમેન ડોઝનું ઉત્પાદન કરી સભાસદ પશુપાલકોના પશુઓમાં 3.35 લાખ બીજદાન કર્યું છે. આ પૈકી 52,246  પશુઓ ગાભણ થયા હતા. ગાભણ પશુઓ પૈકી 30, 719 વિયાણ થયા હતા. જેમાંથી 24, 968 જેટલા એટલે કે 81 % માદા બચ્ચાઓનો જન્મ થયો હતો.