કેનવાસ -અભિમન્યુ મોદી

માણસના જીવનનો સૌથી મોટો અને થકવી નાખનારો બોજ તેની પોતાની ઓળખ છે. આપણે સૌ કોઈક ને કોઈક બનવાની ભયંકર ઉતાવળમાં જીવી રહ્યા છીએ. બાયોડેટાથી શરૂ થયેલી આ દોડ સોશ્યલ મીડિયાની પ્રોફાઈલ સુધી પહોંચીને હાંફી રહી છે. સમાજમાં, પરિવારમાં કે વ્યવસાયિક જગતમાં આપણી એક ચોક્કસ છબી ઘડાઈ ગઈ હોય છે અને દિવસ ઊગે ત્યારથી એ છબીને જાળવી રાખવાની મથામણ શરૂ થઈ જાય છે. લોકો આપણને વિદ્વાન, ગંભીર, જવાબદાર કે સફળ માને છે, એટલે આપણે સતત એ મહોરું પહેરીને ફરવું પડે છે. આ ઓળખનો ભાર એટલો બધો છે કે માણસ પોતાની જાત સાથે ક્યારેય હળવાશથી રહી જ નથી શકતો. જિંદગીના મોટાભાગના દુ:ખો આ ઘડાઈ ગયેલી ઈમેજને સાચવવાના અને બીજાની નજરમાં પોતાની મહાનતા સાબિત કરવાના નિરર્થક પ્રયાસોમાંથી જ જન્મે છે. બધું જ બની જવાના આ સામાજિક કોલાહલમાં આપણે સાવ સામાન્ય કે નગણ્ય રહેવાની મોકળાશ સંપૂર્ણપણે ગુમાવી બેઠા છીએ.

આવા થકવી નાખનારા સમયમાં અનામી હોવાનો અનુભવ કોઈ સંજીવનીથી કમ નથી. કલ્પના કરો કે તમે કોઈ લાંબા અંતરની ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહ્યા છો અથવા તો ધારો કે વાસણા મારગિયા જેવા કોઈ સાવ અજાણ્યા ગામના પાદરેથી પસાર થઈ રહ્યા છો. ત્યાં તમને કોઈ ઓળખતું નથી. તમારી પાસે કેટલી ડિગ્રીઓ છે, તમારું બેંક બેલેન્સ કેટલું છે કે તમે કેટલા પ્રતિષ્ઠિત છો, તેની એ અજાણ્યા પ્રવાસીઓ કે ગામના ચબૂતરે બેઠેલા વૃદ્ધોને કોઈ જ પડી નથી. આ કેટલી મોટી સ્વતંત્રતા છે! જ્યારે કોઈ તમને ઓળખતું નથી ત્યારે તમારે કશું સાબિત પણ નથી કરવાનું હોતું. તમે 

માત્ર એક જીવંત અસ્તિત્વ બનીને શ્વાસ લઈ શકો છો. રસ્તાની બાજુમાં ઊભા રહીને ચા પીતી વખતે કોઈ તમારી અદાઓને કે તમારા સ્ટેટસને માપવાનું નથી. આ અનામીપણું માણસને તેના સામાજિક મહોરાંઓમાંથી એક ઝાટકે મુક્ત કરી દે છે અને એક એવી હળવાશ આપે છે જે દુનિયાની કોઈ સિદ્ધિ નથી આપી શકતી.

પોર્ટુગીઝ સાહિત્યના નામાંકિત સર્જક અને કવિ ફર્નાન્ડો પેસોઆએ પોતાની નોંધપોથીમાં એક બહુ જ સુંદર વાત લખી છે. તે કહેતા કે ‘મારું સૌથી મોટું સપનું એ છે કે હું કોઈ જ ન હોઉં.’ પેસોઆ આખી જિંદગી લિસ્બન શહેરની સડકો પર એક અનામી નિરીક્ષક બનીને ફરતા રહ્યા. તેમનું માનવું હતું કે જ્યારે તમે કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ મટી જાઓ છો ત્યારે તમે સમગ્ર બ્રહ્માંડ સાથે એકાકાર થઈ શકો છો. ઝેન ફિલોસોફી પણ આ જ વાતને બહુ ઊંડાણથી સમર્થન આપે છે. ઝેન સાધુઓ માને છે કે જ્યાં સુધી તમારી અંદર હું કંઈક છું એવો ભાવ જીવંત છે, ત્યાં સુધી ભીતર પ્રકૃતિ કે પરમાત્મા પ્રવેશી જ ન શકે. પાત્ર ખાલી હોય તો જ તેમાં નવું કંઈક ભરી શકાય. પોતાની જાતને સાવ શૂન્ય કરી દેવાની આ પ્રક્રિયા કોઈ નિરાશાવાદ નથી, પણ પોતાની ઉપર લાદવામાં આવેલા અહંકારના વજનમાંથી મુક્ત થવાની એક સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક અવસ્થા છે.

  ટ્રેનની બારી પાસે બેસીને બહાર પસાર થતી દુનિયાને જોવી એ આ અનામી રહેવાની કળાનો સૌથી જીવંત અને રમતિયાળ પ્રયોગ છે. ટ્રેનનો ડબ્બો એ એક એવું નાનકડું બ્રહ્માંડ છે જ્યાં થોડા કલાકો માટે સાવ અજાણ્યા લોકો એકબીજાના પડોશી બને છે. સામેની સીટ પર ઘસઘસાટ ઊંઘતો અને નસકોરાં બોલાવતો કોઈ થાકેલો માણસ, બારીમાંથી આવતા પવનમાં વાળ સરખા કરતી યુવતી કે તમારી સામે સતત તાકી રહેલું કોઈ નાનકડું બાળક આ બધા માટે તમે માત્ર એક પસાર થઈ રહેલો ચહેરો છો. થોડા કલાકો પછી ટ્રેન તેના ગંતવ્ય સ્થાને પહોંચશે અને આ બધા જ ચહેરાઓ કાયમ માટે વિખેરાઈ જશે. ટ્રેનની બારીમાંથી પાછળ છૂટતા જતા ખેતરો, નદીઓ અને અજાણ્યા સ્ટેશનોના પાટિયાં આપણને મૌન રહીને સમજાવે છે કે આ પૃથ્વી પર આપણું અસ્તિત્વ પણ આ મુસાફરી જેટલું જ કામચલાઉ છે. આપણે વગર કારણે આપણી જાતને અને આપણી ઓળખને બહુ ગંભીરતાથી લઈ લીધી છે.

ઓળખનો આ આગ્રહ છોડવો સહેલો નથી, કારણ કે સમાજ આપણને સતત કોઈક લેબલ લગાવવા મજબૂર કરતો હોય છે. પરંતુ સાચા અને અર્થપૂર્ણ જીવન માટે વચ્ચે વચ્ચે આવા અનામીપણાના બ્રેક લેવા અત્યંત અનિવાર્ય છે. જ્યારે બધું જ સાબિત કરવાનો થાક લાગે, ત્યારે કોઈ એવી જગ્યાએ ચાલ્યા જવું જ્યાં આપણું કોઈ જ નામ ન હોય. જ્યાં આપણી કિંમત આપણા હોદ્દાથી નહીં, પણ માત્ર આપણા હોવાથી અંકાતી હોય. અનંત જળરાશિ સામે દરિયાકિનારે ઊભા હોઈએ કે કોઈ ગીચ બજારમાં સાવ અજાણ્યા બનીને ચાલતા હોઈએ, ત્યારે ભીતર એક વિચિત્ર પ્રકારની શાંતિ જન્મે છે. એ શાંતિ એ 

વાતની છે કે દુનિયાને મારા વિના પણ બરાબર ચાલી રહ્યું છે અને મારે દુનિયાનું કેન્દ્ર બનવાની કોઈ જરૂર નથી. કંઈક બનવાની મથામણ છોડીને ક્યારેક સાવ શૂન્ય હોવાનો ઉત્સવ મનાવી જુઓ, કદાચ પહેલીવાર તમને ત્યાં તમારી અસલી જાત સાથે મુલાકાત થશે.