મહેશકુમાર મકવાણા
જોતાં રે જોતાં રે અમને જડિયાં રે, સાચાં સાગરનાં મોતી...
લીલાં લીલાં મોતીડાં રે હાં... સંતોભાઈ પીળાં પીળાં મોતી,
તખત તરવેણીના તીરમાં, સાચાં સાગરનાં મોતી.
ઝીણાં ઝીણાં મોતીડાં રે હાં... સંતોભાઈ નેણલે પિરોતી,
ગગન મંડળમાં હીરલા, સાચાં સાગરનાં મોતી.
ઈરે મોતીડાં હાં... સંતોભાઈ કોઈ લાવે ગોતી,
એના રે થઈએ અમે દાસ રે, સાચાં સાગરનાં મોતી.
કહત કબીરા રે હાં... સંતોભાઈ સુનો મેરે સાધુ,
સાધુડાં લેજો રે મોતીડાં ગોતી રે, સાચાં સાગરનાં મોતી.
- કબીર
સાગર હોય એટલે મોતી મળી જ જાય એવું નથી. મોતી મેળવવા માટે સાગર પાસે જવું પડે. સાગરને જોવો પડે. એમાં ઊતરવું પડે. ડૂબકી મારવી પડે. જોખમ ખેડવું પડે અને સૌથી મોટી વાત તો એ કે મોતીને ઓળખતાં આવડવું જોઈએ. કાંકરા અને મોતી વચ્ચેનો ભેદ ન સમજાય તો હાથમાં આવેલું મોતી પણ કાંકરો થઈ જાય. કબીર કહે છે કે જોતાં રે જોતાં અમને જડિયાં. અહીં ‘જોવું’ એ કેવળ આંખનું કામ નથી. આંખ તો બધાં પાસે હોય છે. દૃષ્ટિ કોઈક પાસે જ હોય છે. જોતાં જોતાં દૃષ્ટિ ઊઘડે અને દૃષ્ટિ ઊઘડે ત્યારે સાચા સાગરનાં મોતી મળે.
ભજનની શરૂઆતમાં જ એક આનંદ છે. કશુંક અણધાર્યું મળી ગયું છે. શોધવા નીકળ્યા હોઈએ અને મળે એ એક વાત છે. ચાલતાં ચાલતાં સહજમાં જડી જાય એ બીજી વાત છે. પણ આ જડવું પણ સહેલું નથી. લાંબા સમયથી જે જોતો રહ્યો હોય એને જ જડે. એક નજર નાખીને ચાલ્યા જનારા માટે અહીં કશું નથી. સંતની નજર ઉતાવળી નથી હોતી. એ જુએ છે. ફરી જુએ છે. બહાર જુએ છે અને ભીતર પણ જુએ છે. આવું જોતાં જોતાં જે મળે તે સાચા સાગરનું મોતી.
મોતી સાચાં છે એમ ખાસ કહેવું પડ્યું છે. કારણ કે જગતમાં મોતી જેવા દેખાતા પથ્થરો ઘણા છે. સત્ય જેવું દેખાતું અસત્ય છે. પ્રેમ જેવો દેખાતો મોહ છે. ભક્તિ જેવું દેખાતું આડંબર છે. જ્ઞાન જેવું દેખાતું પાંડિત્ય છે. માણસ ઘણી વાર ચમકને મોતી માની લે છે. પણ બધી ચમક મોતીની નથી હોતી. સાચું મોતી બહારથી ઓછું ચમકે તોપણ ભીતરથી ઊજળું હોય છે. આ મોતી બજારનાં નથી. સાગરનાં છે. અને સાગર પણ કોઈ નાનોસૂનો સાગર નથી. અસ્તિત્વનો સાગર છે. અનુભવનો સાગર છે. ભીતરનો સાગર છે.
આગળ લીલાં લીલાં અને પીળાં પીળાં મોતીની વાત છે. આપણે જાણીએ છીએ એ મોતી સામાન્ય રીતે સફેદ હોય. પણ અહીં મોતીને રંગ છે. લીલો રંગ જીવનનો. ઊગવાનો. તાજગીનો. પીળો રંગ પાકવાનો. પરિપક્વ થવાનો. લીલાશમાં આરંભ છે અને પીળાશમાં પૂર્ણતા. સાધના પહેલાં અંકુરિત થાય છે અને પછી પાકે છે. ભક્તિ પહેલાં ભીતરમાં લીલી કૂંપળની જેમ ફૂટે છે. પછી વિરહની ધૂપમાં પીળી પડે છે. પણ આ પીળું પડવું એ ક્ષય નથી. આ તો પાકવું છે. કાચાપણામાંથી પાકાપણા તરફ જવું છે.
કહે છે, ‘તખત તરવેણીના તીરમાં’. તરવેણી એટલે ત્રિવેણી. ત્રણ પ્રવાહોનો સંગમ. ગંગા, યમુના અને સરસ્વતીનો સંગમ તો બહાર છે. પણ ભીતર પણ એક ત્રિવેણી છે. મન, વચન અને કર્મની. જ્ઞાન, ભક્તિ અને વૈરાગ્યની. શરીર, મન અને આત્માની. ઇંગલા, પિંગલા અને સુષમ્ણાની. આ ત્રણેય અલગ અલગ વહે ત્યાં સુધી માણસ વેરવિખેર રહે. ત્રણેય એક થાય ત્યારે ભીતર સંગમ રચાય. એ સંગમના તીર પર તખત છે. અહીં તખત સત્તાનો નહીં, સ્થિરતાનો છે. જેનું મન સ્થિર થયું તે રાજા. જેણે પોતાની વૃત્તિઓને જીતી તે તખતનો અધિકારી. એ તખતની આસપાસ સાચા સાગરનાં મોતી છે.
પછી કહે છે, ઝીણાં ઝીણાં મોતીડાં. સત્ય ઘણી વાર સ્થૂળ નથી હોતું. ઝીણું હોય છે. પ્રેમનો સંકેત ઝીણો. કૃપાનો સ્પર્શ ઝીણો. અંતરમાં થતી જાગૃતિ પણ ઝીણી. બહુ ઘોંઘાટ કરનારને એ સંભળાય નહીં. બહુ મોટું જોવા ટેવાયેલા માણસને ઝીણું દેખાય નહીં. સાધકની નજર ઝીણી થવી જોઈએ. વાણી થોડી શાંત થાય, મન થોડું થંભે અને અહંકાર થોડો ઓગળે ત્યારે ઝીણાં મોતી દેખાય.
આ મોતી નેણલે પિરોવાનાં છે. નેણ એટલે આંખ. આંખ મોતીને જુએ એટલું જ નહીં, એને પિરોવે પણ. અહીં દૃષ્ટિ દોરો બને છે. અનુભવો છૂટાછવાયા હોય ત્યાં સુધી એ માત્ર ઘટનાઓ છે. દૃષ્ટિ એને પિરોવે ત્યારે જીવનની માળા બને. સુખનું એક મોતી. દુ:ખનું બીજું મોતી. મિલનનું એક. વિરહનું બીજું. આપણે દુ:ખને ફેંકી દઈએ છીએ અને સુખને સાચવી રાખવા જઈએ છીએ. તેથી માળા બનતી નથી. સંતની આંખ બંનેને પિરોવે છે. એને ખબર છે કે જીવનની માળામાં કોઈ મોતી નકામું નથી.
‘નેણલે પિરોતી’માં આંસુનો પણ અણસાર છે. આંસુ આંખનાં મોતી છે. બધાં આંસુ દુ:ખનાં નથી હોતાં. કેટલાંક આંસુ ઓળખાણના હોય છે. લાંબા વિયોગ પછી પોતાની અંદર રહેલા પ્રભુને ઓળખીએ ત્યારે આંખ છલકાય. એ આંસુમાં ફરિયાદ નથી. કૃતજ્ઞતા છે. આંખમાંથી સરતું જળ મોતી થઈ જાય ત્યારે ભક્તિનો શણગાર તૈયાર થાય.
ગગનમંડળમાં હીરલા છે. બહારનું ગગન વિરાટ છે. ભીતરનું ગગન પણ ઓછું વિરાટ નથી. આંખ બંધ કરીએ તો અંધારું દેખાય, પણ સંતને એ અંધારામાં હીરા દેખાય છે. સામાન્ય નજરને ખાલીપો લાગે ત્યાં સાધકને પ્રકાશનો અનુભવ થાય છે. ગગનને કોઈ દીવાલ નથી. આત્માને પણ કોઈ દીવાલ નથી. શરીરની મર્યાદા છે, પણ ચેતનાની નથી. ભીતરનું ગગન ઓળખાય પછી માણસ નાનો રહેતો નથી. એ વિરાટ સાથે જોડાય છે.
પણ આ મોતી કાંઈ કિનારે પડ્યાં નથી. એને તો ગોતવા પડે. ‘ગોતવું’ શબ્દ મહત્ત્વનો છે. ઉપર ઉપર તરવાથી મોતી ન મળે. સાગરની સપાટી પર મોજાં હોય છે. ઊંડાણમાં મોતી. આપણું જીવન પણ એવું જ છે. સપાટી પર નામ, રૂપ, પદ, પ્રતિષ્ઠા, હાર અને જીતનાં મોજાં. ભીતર ઊતરતાં શાંતિ. વધુ ભીતર ઊતરતાં સત્ય. માણસ મોજાં સાથે આખી જિંદગી લડે છે, પણ સાગરમાં ઊતરતો નથી. કબીર કહે છે કે કોઈ ડૂબકી મારે. કોઈ ઊંડે જાય. કોઈ મોતી ગોતી લાવે.
જે આવું મોતી લાવે એના દાસ થવાની તૈયારી અહીં બતાવી છે. દાસ થવું એટલે ગુલામ થવું એમ નહીં. સત્યની સામે નમવું. જ્ઞાનની સામે અહંકાર ઉતારી મૂકવો. જે આપણને પોતાની અંદરનો સાગર બતાવે એ ગુરુ. ગુરુ મોતી બનાવી આપતો નથી. મોતી ક્યાં છે એ બતાવે છે. ડૂબકી તો આપણે જ મારવાની. શ્વાસ રોકવાના આપણે. ભય છોડવાનો આપણે. પણ જે ઊંડાણની દિશા બતાવે એના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા હોય. એટલે કહે છે: એના રે થઈએ અમે દાસ.
અંતે કબીર કહે છે, સાંભળો મારા સાધુ. સાંભળવું પણ જોવાની જેમ સાધના છે. કાનથી સાંભળવું સહેલું. અંતરથી સાંભળવું કપરું. શબ્દ કાન સુધી આવે છે. અર્થ હૃદય સુધી પહોંચે ત્યારે સાચું શ્રવણ થાય. કબીરની વાણી મોતીની વાત કરે છે, પણ વાણી પોતે પણ મોતી છે. એને સાંભળીને મૂકી દેવાની નથી. એમાંથી સત્ય ગોતી લેવાનું છે. શબ્દની સપાટી છોડીને એના મર્મ સુધી પહોંચવાનું છે.
સાધુડાઓને મોતી ગોતી લેવાનું આમંત્રણ છે. કોઈને મોતી હાથમાં આપવાનું નથી. કારણ કે હાથમાં મળેલું મોતી કદાચ આપણું ન થાય. જાતે ગોતેલું મોતી જ જીવનનો ભાગ બને. બીજાનું જ્ઞાન ઉછીનું હોય છે. પોતાનો અનુભવ સાચો હોય છે. સાંભળેલું સત્ય સુંદર લાગી શકે, પણ જીવેલું સત્ય જ મુક્ત કરે.
આ આખું ભજન શોધનું ભજન છે. પણ શોધ બહારની નથી. સાગર ભીતર છે. તરવેણી ભીતર છે. ગગનમંડળ ભીતર છે. મોતી અને હીરા પણ ભીતર છે. શોધનાર પણ આપણે અને જેને શોધીએ છીએ તે પણ આપણી અંદર. મુશ્કેલી એટલી જ કે આપણે કિનારે ઊભા રહીને સાગરની વાત કરીએ છીએ. સંત કિનારેથી બોલાવે છે. કહે છે, આવો. જુઓ. ડૂબકી મારો. મોતી ગોતી લો.
સાચું મોતી મળે પછી માણસ પોતે પણ મોતી જેવો થઈ જાય. સાગરમાં જન્મેલો, જળથી ઘેરાયેલો, છતાં જળથી જુદો. સંસારમાં રહેલો, છતાં સંસારના મેલથી મુક્ત. નાનો દેખાય, પણ પોતાની ભીતર આખા સાગરની સાક્ષી લઈને બેઠેલો. હકીકતમાં તો સાચા સાગરનું સૌથી સાચું મોતી આવો માણસ જ છે.
