વિલાયતી લિમડો - એક વિચિત્ર, કાંટાળું વૃક્ષ જે વસાહતી યુગ દરમિયાન દુષ્કાળ અને દુષ્કાળનો સામનો કરવા માટે ભારતમાં વાવી દેવામાં આવ્યું હતું. આજે આ વૃક્ષ રિસર્ચર, પ્રકૃતિ પ્રેમી, પર્યાવરણ વિશેષજ્ઞ અને સ્થાનિક સમુદાય વચ્ચે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. સૌથી મોટી અને ખાસ વાત એ છે કે, આ વૃક્ષ ગુજરાતમાં રોપવામાં આવેલું છે. આ વૃક્ષે ઘણા લોકોને લાકડા, પશુધનનો ચારો અને આજીવિકાનો સ્ત્રોત પૂરો પાડ્યો છે, પરંતુ સ્થાનિક વનસ્પતિ અને જળ સંસાધનો પર તેની પ્રતિકૂળ અસરને કારણે હવે તેને પર્યાવરણીય ખતરો માનવામાં આવે છે. ચર્ચા આ કારણે શરૂ થઈ ગઈ છે. કચ્છના બન્ની ઘાસના મેદાનો જેવા વિસ્તારોમાં 'પ્રોસોપિસ જુલીફ્લોરા' વ્યાપકપણે ફેલાયો છે, જેના મૂળિયા અંગ્રેજોના સમય સાથે જોડાયેલા છે અને ક્નેક્શન છેક દક્ષિણ અમેરિકા સુધી નીકળે છે. 

પશુધન માટે મોટો આધાર

આ વૃક્ષના કારણે પશુપાલકો તેમના પશુધન માટે જેના પર આધાર રાખે છે તે સ્થાનિક ઘાસની અવેલેબિલિટીમાં ઘટાડો થયો છે. એક સમયે દુષ્કાળ સંબંધિત પડકારોના ઉકેલ તરીકે રજૂ કરાયેલી આ પ્રજાતિ હવે લાંબા સમયથી ચાલતી પર્યાવરણીય સમસ્યા બની ગઈ છે, જોકે આવક અને રોજગારના સ્ત્રોત તરીકે તેની ભૂમિકા તેના દૂર કરવાના પ્રશ્નને જટિલ બનાવે છે. તેની રજૂઆતના એક સદી કરતાં વધુ સમય પછી 'પ્રોસોપિસ જુલીફ્લોરા' જેને સ્થાનિક રીતે 'વિલાયતી બાબુલ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે પર્યાવરણીય ચિંતાઓ સામે ઘણા સમુદાયો માટે તેના આર્થિક મહત્વને સંતુલિત કરે છે. 
મુદ્દો એ છે કે, આ વૃક્ષ બિનઉપયોગી છે એવું બિલકુલ નથી, તેના ફાયદા હોવા છતાં, 'પ્રોસોપિસ જુલીફ્લોરા' એક મુખ્ય પર્યાવરણીય ચિંતા બની ગયું છે. પર્યાવરણવિદો અને સંશોધકોએ તેના ઝડપી ફેલાવા અને સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમ પર તેની અસર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. આ કારણે એક વૃક્ષે ચિંતા વધારી દીધી છે. લાંબા ગાળે આ નુકસાનકર્તા હોવાનું પણ જાણવા મળ્યું છે.

ઉજ્જડ જમીનમાં મોટો ફેલાવો

આ વૃક્ષ ઉજ્જડ જમીનોમાં ફેલાયું છે, ભૂગર્ભજળનો મોટો જથ્થો ઓછો થયો છે.ખુલ્લા ચરાણ વિસ્તારોને મર્યાદિત કર્યા છે.આનાથી ગ્રીનરી તો આવી છે પણ પ્રકૃતિની દ્રષ્ટિએ વૃક્ષ નુકસાનકારક સાબિત થઈ રહ્યું છે. તેના તીક્ષ્ણ કાંટાઓએ પણ માનવો અને પશુધન બંને માટે મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી છે. રિપોર્ટ અનુસાર, તુલનાત્મક અભ્યાસમાં 'પ્રોસોપિસ જુલીફ્લોરા'ના એડિશનમાં બે સંદર્ભોમાં તપાસ કરવામાં આવી હતી. વેનેઝુએલામાં તેનું મૂળ નિવાસસ્થાન અને ભારત અને હવાઈ જેવા પ્રદેશો જ્યાં તે આક્રમક પ્રજાતિ તરીકે ફેલાયું છે. આ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે, જ્યારે વૃક્ષ તેના મૂળ વાતાવરણમાં આસપાસના છોડના વિકાસને ટેકો આપે છે, ત્યારે ભારતમાં તેના ફેલાવાથી પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં વનસ્પતિ વિવિધતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. 

ઉજ્જડ વિસ્તારમાં લીલોતરી

સંશોધકોએ તેની તુલના મૂળ ભારતીય પ્રજાતિ 'પ્રોસોપિસ સિનેરેરિયા' સાથે પણ કરી અને જાણવા મળ્યું કે મૂળ વૃક્ષનો આસપાસના વનસ્પતિ પર પ્રભાવ ખૂબ ઓછો જોવા મળ્યો હતો. સેન્ટ્રલ એરિડ ઝોન રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના એસ.કે. સક્સેનાના સંશોધન મુજબ,'પ્રોસોપિસ જુલીફ્લોરા' સૌપ્રથમ 1877માં ભારતીય ઉપખંડના સિંધ પ્રદેશમાં રોપીને પ્રયોગ હેતુ ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યું છે.  
ત્યાર બાદ દેશના શુષ્ક અને ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં રોપી દેવામાં આવ્યું હતુ. જે કાળક્રમે મોટું થયું અને આજે મોટી માત્રામાં ફેલાયેલું જોવા મળે છે. એ પણ ઉજ્જડ વિસ્તારમાં. આ વૃક્ષ ખડકાળ, રેતાળ અને ઉજ્જડ ભૂપ્રદેશ (થાર રણ સહિત)માં સરળતાથી ખીલ્યું છે. આ સમય જતાં તે ગ્રામીણ સમુદાયો માટે લાકડાનો સ્ત્રોત બન્યું અને તમિલનાડુ, ગુજરાત, હરિયાણા અને કર્ણાટક જેવા રાજ્યોમાં વાડ માટે વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતું હતું. આ વૃક્ષે ચોક્કસ વિસ્તારોમાં રણીકરણને રોકવામાં પણ મદદ કરી અને લાકડાના સંગ્રહ અને કોલસાના ઉત્પાદન દ્વારા આર્થિક તકો પૂરી પાડી. હવે આ વૃક્ષે ચિંતા વધારી દીધી છે. 

ચિંતાનો વિષય આ છે

પર્યાવરણ પ્રેમીઓમાં ચિંતા એવી છે કે, આ વૃક્ષ સામે કોઈ એવો ઉકેલ શોધવામાં આવે. 'પ્રોસોપિસ જુલીફ્લોરા'—જેને સામાન્ય રીતે 'વિલાયતી બાબુલ', 'વિલાયતી કીકર' અને 'સીમાઈ કરુવેલમ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. 
19મી સદીના અંતમાં ભારતમાં વારંવાર આવતા દુષ્કાળ અને દુષ્કાળની સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. 1870ના દાયકાના ગંભીર દુષ્કાળ દરમિયાન ખાસ કરીને રાજસ્થાન, ગુજરાત અને દક્ષિણ ભારતના ભાગોમાં અધિકારીઓએ શુષ્ક અને ઉજ્જડ લેન્ડસ્કેપ્સમાં ટકી રહેવા સક્ષમ વૃક્ષની પ્રજાતિની શોધ કરી.