ભુજ: પૃથ્વીનું અદ્રશ્ય ચુંબકીય ક્ષેત્ર એક અદ્રશ્ય રક્ષણાત્મક છત્રીની જેમ કાર્ય કરીને સૂર્યમાંથી આવતા વિનાશક સૌર પવનો સામે આખા ગ્રહ ઉપરાંત ચંદ્રના નજીકના ભાગને પણ આંશિક રક્ષણ પૂરું પાડે છે. સમગ્ર પૃથ્વી પોતે એક વિશાળ ચુંબકની જેમ વર્તે છે. તેવામાં ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિએ કચ્છનો પ્રખ્યાત ‘કાળો ડુંગર’ તેની સ્થાનિક ચુંબકીય વિશેષતાઓને કારણે હાલ વૈજ્ઞાનિકો માટે ભારે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યો છે.
કચ્છના મોટા રણમાં દરિયાઈ સપાટીથી લગભગ ૪૫૮ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલો આ કાળો ડુંગર અતિ પ્રાચીન ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રચના ધરાવે છે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો અનુસાર, આ ડુંગર અને તેની આસપાસના વિસ્તારની જમીન અને ખડકોના પેટાળમાં લોખંડ તેમજ અન્ય ભારે ચુંબકીય ધાતુઓનું પ્રમાણ વિશેષ માત્રામાં જોવા મળે છે. કાળા ડુંગરના ખડકોમાં રહેલું આ લોહતત્વ પૃથ્વીના મુખ્ય ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે પ્રતિક્રિયા કરતું હોવાથી, અહીં સ્થાનિક ચુંબકીય ક્ષેત્ર અન્ય સામાન્ય જગ્યાઓ કરતાં થોડું અલગ નોંધાય છે. આ વિસ્તારની ચુંબકીય વિસંગતતાને કારણે હોકાયંત્રની સોય ઘણીવાર પોતાની દિશા ભટકી જાય છે અથવા ક્ષણિક વિચલન દર્શાવે છે.
વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, પૃથ્વીના વૈશ્વિક ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને કાળા ડુંગરના સ્થાનિક ક્ષેત્ર વચ્ચે કોઈ સીધો સંપર્ક નથી, પરંતુ બંને પાછળ કામ કરતો ચુંબકત્વનો સિદ્ધાંત એકસમાન છે. પૃથ્વીનું મુખ્ય ચુંબકીય ક્ષેત્ર હજારો કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલું છે અને તે સૌર કણોને રોકીને સમગ્ર ગ્રહનું રક્ષણ કરે છે, જ્યારે કાળા ડુંગરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર માત્ર સ્થાનિક ખડકો પૂરતું સીમિત છે અને તે સૌર પવનોને રોકવા જેટલું સક્ષમ નથી.
જેમ ચંદ્રની માટી પૃથ્વીના પ્રાચીન ચુંબકીય ઈતિહાસનો રેકોર્ડ સાચવી રાખે છે, તેમ વૈજ્ઞાનિકો કાળા ડુંગરના પ્રાચીન ખડકો અને માટીના નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કરીને પૃથ્વીના કરોડો વર્ષ જૂના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઈતિહાસને સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. કાળા ડુંગરના આ ખડકો પૃથ્વીના પેટાળની આંતરિક હિલચાલ અને તેના ભૂતકાળના ચુંબકીય ફેરફારોને જાણવા માટે અત્યંત મહત્વના સાબિત થઈ રહ્યા છે.
(ઉત્સવ વૈદ્ય)
