નિલેશ વાઘેલા
ભારતમાં નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (એસએમઇ) માટેનું મૂડીબજાર. આ સેગમેન્ટની નાની કંપનીઓને ઇક્વિટી દ્વારા મૂડી મેળવવામાં મદદ કરવા અને રોકાણકારોને નવી તકો ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે. પરંતુ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તૈયાર કરવામાં આવેલા નિયમન જો ટ્રેડિંગને મુશ્કેલ બનાવે, ખર્ચ વધારે અને કંપનીઓના વિસ્તરણમાં અવરોધ ઊભો કરે, તો તેની સમીક્ષા અનિવાર્ય બની જાય છે. આ જોતાં સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઑફ ઇન્ડિયા (સેબી) દ્વારા એસએમઇ લિસ્ટિંગ ફ્રેમવર્કની વ્યાપક સમીક્ષા કરવાનો નિર્ણય સમયોચિત છે.
આ વખતે માર્કેટ રેગ્યુલેટરનો અભિગમ પ્રત્યેક સંબંધિત વર્ગ માટે અવરોધક નહીં, પરંતુ સવલત પૂરી પાડનાર સંસ્થા જેવો જણાય છે. સેબીના ચેરમેન તુહિન કાંતા પાંડેએ તાજેતરમાં કરેલી ટિપ્પણીઓ દર્શાવે છે કે વર્તમાન એસએમઇ વ્યવસ્થામાં કેટલાંક એવાં અનિચ્છનીય પરિણામો સર્જાયા છે કે જેના પર હવે પુન:વિચાર કરવાની જરૂર છે. અહીં સૌથી મોટો મુદ્દો લિક્વિડિટી, એટલે કે પ્રવાહિતાનો છે.
ઓડ-લોટના કારણે રોકાણકારો પાસે રહેલા શૅર સરળતાથી ખરીદી કે વેચી શકાતા નથી. આ સ્થિતિ લિસ્ટેડ સિક્યોરિટીની મૂળભૂત ખાસિયત (આવશ્યકતા પડે ત્યારે સરળતાથી રોકાણમાંથી બહાર નીકળવાની ક્ષમતા)ને નબળી પાડે છે. રોકાણકારો માટે આ મોટી સમસ્યા છે.
ટ્રેડિંગ લોટ અને અરજીની રકમ વધારવાનો નિર્ણય મુખ્યત્વે એસએમઇ સેગમેન્ટમાં રિટેલ રોકાણકારોની વધુ પડતી ભાગીદારીને નિયંત્રિત કરવા માટે લેવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ જો એક તરફ આ હેતુ હાંસલ થયો ના હોય અને બીજી તરફ બજારમાં લિક્વિડિટી પર અસર થઈ હોય, તો આ નીતિ પર ફરી વિચાર કરવો યોગ્ય છે. નિયમનનો હેતુ વાસ્તવિક જોખમોને નિયંત્રિત કરવાનો હોવો જોઈએ, પરંતુ તે યોગ્ય રોકાણકારો માટે અનાવશ્યક અવરોધ ઊભો ન કરે તે પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે.
માર્કેટ-મેકિંગની વ્યવસ્થા પણ સુધારાની માગ કરે છે. એસએમઇ શૅરોમાં સામાન્ય રીતે મેઇનબોર્ડ કંપનીઓની તુલનામાં ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ ઓછું હોય છે. તેથી આવા શૅરોમાં લિક્વિડિટી જાળવવા માટે અસરકારક માર્કેટ-મેકિંગ વ્યવસ્થા અત્યંત જરૂરી છે. જો માર્કેટ મેકર્સના ખર્ચ સતત વધી રહ્યા હોય અને તેમને પૂરતા પ્રોત્સાહન કે યોગ્ય માળખું ન મળે, તો માર્કેટ-મેકિંગ માત્ર નિયમનકારી ઔપચારિકતા બની રહેવાનું જોખમ છે.
અન્ડરરાઇટિંગની વ્યવસ્થા અંગે પણ પુનર્વિચાર જરૂરી છે. જો વર્તમાન સિસ્ટમ એસએમઇ કંપનીઓ પર નોંધપાત્ર ખર્ચ લાદે છે, પરંતુ તેના પ્રમાણમાં પૂરતો લાભ આપતી નથી, તો સેબીએ આ માળખાને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાના વિકલ્પો શોધવા જોઈએ. નાની કંપનીઓ માટે કોમ્પ્લાયન્સ અને ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચનું ભારણ ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે. વધારાનો દરેક ખર્ચ રોકાણ, રોજગારી અને વ્યવસાયના વિસ્તરણ માટે ઉપલબ્ધ મૂડીને ઘટાડે છે.
અહીં એક મૂળભૂત પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: માત્ર એસએમઇ પ્લેટફોર્મ પર લિસ્ટેડ હોવાને કારણે કંપનીએ ખરેખર મેઇનબોર્ડ કંપની કરતાં નોંધપાત્ર વધારે ખર્ચ કેમ કરવો જોઈએ? એસએમઇ સેગમેન્ટનો હેતુ નાની કંપનીઓને મૂડીબજાર સુધી પહોંચવામાં મદદ કરવાનો છે, તેમને કાયમી ખર્ચના ગેરલાભમાં રાખવાનો નહીં. નિયમન કરતી વખતે એ હકીકતને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે કે નાની કંપનીઓ પાસે મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓની સરખામણીમાં મર્યાદિત સંસાધનો હોય છે.
એસએમઇમાંથી મેઇનબોર્ડ પર સ્થળાંતરના નિયમોની પણ નવી રીતે સમીક્ષા થવી જોઈએ. માત્ર પેઇડ-અપ કેપિટલ સાથે માઇગ્રેશનની શરતોને જોડવી હવે કદાચ પૂરતું યોગ્ય માપદંડ નથી. કંપનીનું કદ, કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ, નાણાકીય કામગીરી, રોકાણકારોનો આધાર અને શૅરની લિક્વિડિટી જેવાં પરિબળો વધુ અર્થપૂર્ણ માપદંડ બની શકે છે. કંપની એસએમઇ માળખાથી આગળ વધી ગઈ હોય ત્યારે તેને મેઇનબોર્ડ પર જવાની તક મળવી જોઈએ.
સેબીનું આગામી ક્ધસલ્ટેશન પેપર આ મુદ્દાઓને અલગ-અલગ ફેરફારો દ્વારા નહીં, પરંતુ સમગ્ર માળખાની સમીક્ષા દ્વારા ઉકેલવાની તક આપે છે. હેતુ માત્ર એસએમઇ લિસ્ટિંગને સરળ બનાવવાનો ન હોવો જોઈએ; સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમને વધુ કાર્યક્ષમ, પારદર્શક અને ટકાઉ બનાવવાનો હોવો જોઈએ.
એસએમઇ ક્ષેત્ર માટે સંદેશ સ્પષ્ટ છે, નિયમન રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરે, પરંતુ ઉદ્યોગસાહસિકતાને દબાવી ન નાખે. યોગ્ય રીતે રચાયેલ એસએમઇ બજાર નાની કંપનીઓને ખાનગી વ્યવસાયમાંથી જાહેર મૂડીબજાર સુધી પહોંચવાનો વિશ્ર્વસનીય માર્ગ આપવું જોઈએ અને સમય જતાં મેઇનબોર્ડ પર આગળ વધવાની તક પણ આપવી જોઈએ.
જો સેબી અનાવશ્યક ખર્ચ ઘટાડવામાં, લિક્વિડિટી સુધારવામાં અને માઇગ્રેશનના નિયમોને વધુ તર્કસંગત બનાવવામાં સફળ થાય, તો એસએમઇ પ્લેટફોર્મ ભારતની આગામી પેઢીની કંપનીઓ માટે માત્ર લિસ્ટિંગનું સ્થળ નહીં, પરંતુ વિકાસ માટેનું સાચું લોન્ચપેડ બની શકે છે.
મૂડીબજારથી વિકાસની નવી દિશા
એસએમઇ બજારની સફળતા માત્ર આઇપીઓની સંખ્યાથી નહીં, પરંતુ લિસ્ટિંગ પછીના નિયમિત ટ્રેડિંગ, યોગ્ય ભાવ શોધ, વધારાની મૂડી ઊભી કરવાની ક્ષમતા અને રોકાણકારોના વિશ્ર્વાસથી માપવી જોઈએ. સેબીએ નિયમન અને વિકાસ વચ્ચે સંતુલન સાધીને નાના ઉદ્યોગોને ઓછા ખર્ચે મૂડીબજાર સાથે જોડવા, પારદર્શિતા વધારવા અને યોગ્ય કંપનીઓને સરળતાથી મેઇનબોર્ડ પર સ્થાળાંતરિત થવાની તક આપવી જોઈએ.
બજાર નાનું, સંભાવના મોટી
ભારતના એસએમઇ મૂડીબજારની સેબી દ્વારા થઇ રહેલી સમીક્ષા સમયોચિત છે. ઓડ-લોટ, ઓછી લિક્વિડિટી, વધતા ખર્ચ, માર્કેટ-મેકિંગ અને અન્ડરરાઇટિંગ જેવી અડચણો ઘટાડવાની જરૂર છે. નિયમન રોકાણકાર સુરક્ષા જાળવે, પરંતુ નાની કંપનીઓ પર અનાવશ્યક ભાર ન આવે એ અનિવાર્ય છે. સરળ માઇગ્રેશન અને વધુ પારદર્શિતા એસએમઇ પ્લેટફોર્મને ટકાઉ વિકાસ, મૂડીપ્રાપ્તિ અને મેઇનબોર્ડ સુધી પહોંચવાનું અસરકારક લોન્ચપેડ બનાવી શકે છે.
