નવરાત્રિની આજ-કાલ - નરેન્દ્ર શર્મા
ભારતમાં, તહેવારો ફક્ત કૅલેન્ડરની તારીખો નથી; તે રંગો, આકારો, સંગીત, હસ્તકલા, સ્થાપત્ય અને લોક યાદોની જીવંત દુનિયા પણ છે.
સમગ્ર સમુદાય સ્વયંભૂ કલાકારોમાં પરિવર્તિત થાય છે. ખાસ કરીને નવરાત્રી અને દુર્ગા પૂજા દરમિયાન, દેશના ઘણા ભાગો વિશાળ, ખુલ્લી હવામાં આર્ટ ગૅલેરીઓમાં પરિવર્તિત થાય છે. ફરક માત્ર એટલો છે કે કલાકૃતિઓ ફક્ત દીવાલો પર લટકતી નથી, પરંતુ શેરીઓ, મંડપો, ઘરો અને બજારોમાં શ્વાસ લે છે.
કોલકાતાની દુર્ગા પૂજા આનું એક ભવ્ય ઉદાહરણ છે. અહીં દેવીની મૂર્તિ ફક્ત પૂજાનું કેન્દ્ર નથી પરંતુ શિલ્પકારો, ચિત્રકારો, કારીગરો, લાઇટિંગ કલાકારો, કાપડ ડિઝાઇનરો અને સજાવટકારોની સામૂહિક સર્જનાત્મકતાનું પરિણામ છે.
કુમ્હારટોલી જેવાં પરંપરાગત હસ્તકલા ક્ષેત્રોમાં મૂર્તિઓ મહિનાઓ અગાઉથી આકાર લેવાનું શરૂ કરે છે. કલાકારની કલ્પના દરેક પગલામાં સ્પષ્ટ થાય છે, માટીના ઘાટ તૈયાર કરવાથી લઈને ચહેરાના હાવભાવ, આંખની કલા અને અંતિમ રંગ ઍપ્લિકેશન સુધી.
પરંતુ દુર્ગા પૂજાની કલા ફક્ત મૂર્તિ સુધી મર્યાદિત નથી; મંડપો પોતાનામાં કામચલાઉ સ્થાપત્ય સ્વરૂપ બની ગયા છે.
ક્યારેક ઐતિહાસિક ઇમારતની પ્રતિકૃતિ પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે, ક્યારેક લોક કલા સ્વરૂપ, ક્યારેક પર્યાવરણ, ક્યારેક સામાજિક જીવન અથવા સમકાલીન થીમને કલાત્મક સ્વરૂપ આપવામાં આવે છે. વાંસ, કાપડ, માટી, લાકડું, કાગળ અને રિસાઇકલ કરેલી સામગ્રીમાંથી બનેલી રચનાઓ થોડા દિવસો માટે શહેરની સાંસ્કૃતિક ભૂગોળને બદલી નાખે છે. આ ભારતીય તહેવારોની સુંદરતા છે. અહીં કલા કાયમી રહેવા માટે બનાવવામાં આવી નથી, પરંતુ એક અનુભવ બનવા માટે બનાવવામાં આવી છે.
જો આપણે ગુજરાતની નવરાત્રિ પર નજર કરીએ તો અહીં કલાનું માધ્યમ પંડાલ નથી, પરંતુ રંગબેરંગી કપડાં અને શરીરની લવચીકતા છે. ગરબા વર્તુળમાં ફરતા લોકોના રંગબેરંગી પોશાક, ભરતકામ, અરીસાનું કામ, ઘરેણાં અને રંગ સંયોજનો બધું ભેગા થઈને ગતિશીલ કૅનવાસ બનાવે છે. આ પ્રસંગે ચણિયા-ચોળી અને પરંપરાગત પુરુષોનાં વસ્ત્રો કલાત્મક રચનાઓ તરીકે દેખાય છે.
આ કાર્યક્રમોમાં સામેલ વિવિધ કારીગરી ફક્ત ફૅશન સ્ટેટમેન્ટ નથી, પરંતુ પ્રાદેશિક હસ્તકલાની જીવંત પરંપરા છે. રાજસ્થાનમાં, નવરાત્રી અને તેની સાથે સંકળાયેલા લોક ઉત્સવો રંગો, લોક ચિત્રો, કઠપૂતળીઓ, કાપડ અને સુશોભન હસ્તકલા દ્વારા ચિહ્નિત થયેલ છે. તેવી જ રીતે ઉત્તર ભારતમાં, રામલીલાનું સ્ટેજ વિવિધ માસ્ક અને પોશાક દ્વારા તેમના કલાત્મક ગુણોને વ્યક્ત કરે છે.
રામલીલામાં દૃશ્ય સજાવટ પણ અદ્ભુત છે, જે કારીગરીનું એક અનોખું મિશ્રણ દર્શાવે છે. કેટલાક લાકડા પર, કેટલાક કાગળ અને કાપડ પર અને કેટલાક માટી અને કુદરતી રંગો પર કરવામાં આવે છે. આમ નવરાત્રી અને દશેરાનું સાંસ્કૃતિક વિશ્વ દર વર્ષે ભારતની વૈવિધ્યસભર લોક કલા માટે એક જાહેર પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.
આ કાર્યક્રમોનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ પાસું જેને ઘણીવાર અવગણવામાં આવે છે તે એ છે કે આ તહેવારો હજારો લોક કલાકારો અને કારીગરો માટે મોસમી રોજગાર અને આવક માટે નોંધપાત્ર તક પૂરી પાડે છે.
શિલ્પકારો, મંડપ બનાવનારા, ઇલેક્ટ્રિશિયન અને લાઇટિંગ ડિઝાઇનર્સ, ચિત્રકારો, દરજી, ફૂલ ગોઠવનારા, માળીઓ, હસ્તકલાકારો અને લોક કલાકારો - ઘણા વ્યવસાયો એક મુખ્ય સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમના નિર્માણમાં સામેલ હોય છે.
તેથી ઉત્સવોની કળાને ફક્ત સૌંદર્યલક્ષી દૃષ્ટિકોણથી જોવી અધૂરી રહેશે. તે સ્થાનિક અર્થતંત્ર અને પરંપરાગત કુશળતાને પણ ટેકો આપે છે.
મંડપમાં વપરાતું વાંસનું વણાટ અથવા મૂર્તિની માટીનું કોતરકામ પેઢીઓથી ચાલતી પરંપરાગત તકનીકો પર આધારિત હોઈ શકે છે, પરંતુ જ્યારે આ પરંપરા તેના સાર જાળવી રાખે છે ત્યારે તે સતત પરિવર્તનમાંથી પસાર થાય છે.
તેથી આપણા પરંપરાગત તહેવારો પણ સમય જતાં નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે. પછી ભલે તે દુર્ગા પૂજા મંડપ હોય, મહારાષ્ટ્રમાં ગણપતિ મંડપ હોય કે પછી ગુજરાતમાં ગરબા દાંડિયા સ્થળો હોય, તે બધા આધુનિક ડિઝાઇન અને અનન્ય લાઇટિંગ રંગો સાથે પરંપરાગત હસ્તકલાનું પ્રદર્શન કરે છે. આ તહેવારની ભવ્યતાને વધુ ભવ્ય અને આકર્ષક બનાવે છે.
