વિઠ્ઠલ વઘાસિયા
જીવન અને જિજ્ઞાસા એકબીજાના પૂરક છે. જિજ્ઞાસા વિના જીવન નિર્જીવ અને નિરસ બની જાય છે, જ્યારે જિજ્ઞાસા જીવનને નવી દિશા, નવી ઊર્જા અને નવા અનુભવો પ્રદાન કરે છે. મનુષ્યને અન્ય પ્રાણીઓથી અલગ પાડતી સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ વિશેષતા તેની જિજ્ઞાસુ વૃત્તિ છે. આ જિજ્ઞાસાએ જ માનવજાતને અજ્ઞાનતામાંથી જ્ઞાન તરફ, અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ અને પછાત અવસ્થામાંથી વિકાસના શિખરો સુધી પહોંચાડી છે.
જિજ્ઞાસા એટલે કંઈક નવું જાણવા, સમજવા અને શોધવાની આંતરિક ઈચ્છા. બાળક જ્યારે જન્મે છે ત્યારે તે સ્વભાવથી જ જિજ્ઞાસુ હોય છે.તે આસપાસની દરેક વસ્તુને સ્પર્શીને,જોઈને અને અનુભવીને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ‘આ શું છે?’, ‘આ કેમ થાય છે?’ અને ‘આવું શા માટે?’ જેવા પ્રશ્નો તેના મનમાં સતત ઉદ્ભવે છે. આ પ્રશ્નો જ જ્ઞાનના દ્વાર ખોલે છે. જો મનુષ્યમાં જિજ્ઞાસા ન હોત તો કદાચ વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી, સાહિત્ય, કલા અને સંસ્કૃતિનો વિકાસ શક્ય બન્યો ન હોત.
જીવન એક સતત યાત્રા છે. આ યાત્રામાં અનેક પડકારો, અનુભવો અને સંજોગો આવે છે. જિજ્ઞાસા માણસને દરેક પરિસ્થિતિમાંથી શીખવાની પ્રેરણા આપે છે. જિજ્ઞાસુ વ્યક્તિ મુશ્કેલીઓને અંત નહીં, પરંતુ નવા જ્ઞાન અને અનુભવની શરૂઆત માને છે. તે હંમેશાં કંઈક નવું શીખવા માટે તૈયાર રહે છે. તેથી જ તેનું જીવન ગતિશીલ અને અર્થપૂર્ણ બને છે. ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે મહાન શોધો અને આવિષ્કારો પાછળ જિજ્ઞાસાનો જ ફાળો રહ્યો છે.
જ્યારે આઈઝેક ન્યૂટને સફરજન જમીન પર પડતું જોયું, ત્યારે તેના મનમાં પ્રશ્ન ઉદ્ભવ્યો કે વસ્તુઓ નીચે જ કેમ પડે છે? આ જિજ્ઞાસાએ ગુરુત્વાકર્ષણના સિદ્ધાંતને જન્મ આપ્યો. તેવી જ રીતે થોમસ એડિસનની જિજ્ઞાસાએ અનેક શોધો શક્ય બનાવી. વિશ્વના લગભગ દરેક મહાન વિચારક, વૈજ્ઞાનિક અને તત્ત્વચિંતકના જીવનમાં જિજ્ઞાસા એક પ્રેરકબળ તરીકે કાર્યરત રહી છે.
જિજ્ઞાસા માત્ર વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્ર પૂરતી મર્યાદિત નથી. આધ્યાત્મિક જીવનમાં પણ તેનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. આત્મા શું છે? જીવનનો હેતુ શું છે? સુખ અને શાંતિ ક્યાંથી મળે છે? આવા પ્રશ્નો મનુષ્યને આધ્યાત્મિક શોધ તરફ દોરી જાય છે. ભારતીય ઋષિમુનિઓની તપસ્યા અને જ્ઞાન સાધનાનાં મૂળમાં પણ જિજ્ઞાસા જ હતી. સત્યની શોધ માટેની આ તીવ્ર તલપે જ તેમને આધ્યાત્મિક ઊંચાઈઓ સુધી પહોંચાડ્યા.
શિક્ષણનો સાચો હેતુ પણ વિદ્યાર્થીઓમાં જિજ્ઞાસા જગાડવાનો છે. માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન પૂરતું નથી, પરંતુ પ્રશ્ન પૂછવાની અને જવાબ શોધવાની વૃત્તિ વધુ જરૂરી છે.
જિજ્ઞાસા અને વિનમ્રતા વચ્ચે પણ ગાઢ સંબંધ છે. જિજ્ઞાસુ વ્યક્તિ એ સ્વીકારે છે કે તેને બધું જ આવડતું નથી અને હજુ ઘણું જાણવાનું બાકી છે. આ ભાવના તેને સતત શીખવા પ્રેરિત કરે છે. જ્યારે અહંકાર માણસને જ્ઞાનથી દૂર લઈ જાય છે, ત્યારે જિજ્ઞાસા તેને જ્ઞાનના નવા દ્વારો સુધી પહોંચાડે છે. સકારાત્મક જિજ્ઞાસા વ્યક્તિને વિકાસ તરફ દોરી જાય છે, જ્યારે અનાવશ્યક અથવા નકારાત્મક જિજ્ઞાસા મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે. તેથી જિજ્ઞાસા સાથે વિવેક અને મૂલ્ય બોધ પણ જરૂરી છે.
ટૂંકમાં એમ કહી શકાય કે જીવન અને જિજ્ઞાસા એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. જિજ્ઞાસા જીવનને અર્થ, આનંદ અને પ્રગતિ આપે છે. જે વ્યક્તિ પોતાના મનમાં પ્રશ્નો જીવંત રાખે છે અને સતત શીખવાની ભાવના જાળવી રાખે છે, તેનું જીવન હંમેશાં તાજગીભર્યું અને પ્રેરણાદાયક રહે છે. જીવનનો સાચો વિકાસ ત્યારે જ શક્ય બને છે જ્યારે આપણે જિજ્ઞાસાની જ્યોતને ક્યારેય બુઝાવા ન દઈએ. જિજ્ઞાસા જ જ્ઞાનની જનની છે અને જ્ઞાન જ જીવનને ઉજ્જવળ બનાવે છે. તેથી દરેક મનુષ્યે પોતાના જીવનમાં જિજ્ઞાસાને સ્થાન આપવું જોઈએ, કારણ કે જિજ્ઞાસા વિના જીવન માત્ર અસ્તિત્વ છે, જ્યારે જિજ્ઞાસા સાથેનું જીવન સાચા અર્થમાં વિકાસ અને પ્રગતિની યાત્રા છે.
