નિલેશ વાઘેલા

અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે ફરી એકવખત મિસાઇલ અને ડ્રોનની આતશબાજી શરૂ થઇ ગઇ છે. હોર્મુઝની જળ સપાટીમાં ફરી તોફાન જામ્યું છે. આપણે હવે એ વાત જાણીને અને વાંચી વાંચીને થાકી ગયા કે આ બે પાડાની લડાઇને કારણે ક્રૂડ ઓઇલના પુરવઠામાં વિક્ષેપ પડતા દેશ અને વિશ્વના અર્થતંત્રને ફટકો પડે છે. મોંઘવારી પર આની કઇ રીતે સીધી અસર થાય છે એ આપણે અનેક લેખમાં જાણ્યું છે. 

આ લેખમાં આપણે એફએમસીજી, એટલે કે સાબુ, ટૂથપેસ્ટ, બિસ્કિટ જેવી રોજીંદી ઉપયોગમાં લેવાતી સામગ્રી, વસ્ત્રો, ઇજનેરી અને કેમિકલ પ્રોડક્ટ્સ ઉત્પોદકો પર કેવી અસર થઇ શકે છે, તેનો તાગ મેળવવાનો પ્રયાસ કરીએ, કારણ કે આ વખતની લશ્કરી અથડામણમાં ઉપરોક્ત બંને દેશના પરસ્પરના હુમલા અત્યાર સુધીના એટેક કરતા વધુ વિનાશક રહ્યા છે અને જો વાત જલ્દી થાળે નહીં પડશે તો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ફરી વધવાનો તેમ જ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહેવાનો ભય છે.

એક મહિના કરતાં પણ ઓછા સમયમાં યુએસ-ઈરાન શાંતિ કરાર તૂટી પડવાથી ભારતના કન્ઝ્યુમર સેગમેન્ટમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે. લાંબા ગાળાની મંદી પછી દેશના ક્ધઝ્યૂમર સેગમેન્ટમાં રિકવરીના સંકેત દેખાઈ રહ્યા હતા, એવા સમયે યુએસ-ઇરાન શાંતિ મંત્રણાના પતનથી ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો, ફુગાવો અને પુરવઠા શૃંખલામાં વિક્ષેપનો ભય ફરી જાગ્યો છે. 

એક અર્થતંત્ર જે તેની ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતોનો લગભગ 85 ટકા આયાત કરે છે, તેના માટે પશ્ર્ચિમ એશિયામાં અસ્થિરતા ફક્ત વિદેશ નીતિનો મુદ્દો નથી, તેની સીધી અસર વેપાર-ઉદ્યોગ, ગ્રાહકો અને આર્થિક દેશના અર્થતાંત્રિક વિકાસ પર પડે છે.

ક્રૂડ ઓઇલ કન્ઝ્યુમર્ ગુડ્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝના લગભગ દરેક પાસાને પ્રભાવિત કરે છે. પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સથી લઈને પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગ, રસાયણો અને વ્યક્તિગત સંભાળ ઉત્પાદનો સુધી, પેટ્રોલિયમ આધારિત ઇનપુટ્સ ઉત્પાદન ખર્ચનો નોંધપાત્ર ભાગ બનાવે છે. ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં સતત વધારો કંપનીઓને ઊંચા ખર્ચને શોષવા અથવા ભાવ વધારા દ્વારા ગ્રાહકો પર પહોંચાડવા વચ્ચે પસંદગી કરવાની ફરજ પાડે છે. 

ભારતના કન્ઝ્યુમર્ ગુડ્સ ક્ષેત્ર માટે વિકટ પરિસ્થિતિ ઊભી થઇ છે. માગમાં ઘટાડો થયાના ઘણા ક્વાર્ટર પછી, કંપનીઓ ધીમે ધીમે, ખાસ કરીને ગ્રામીણ બજારોમાં સુધારાને પંથે આગળ વધી રહી હતી ત્યાં આ વસમા સમાચાર આવી રહ્યા છે. તેમની વ્યૂહરચના કિંમતોમાં વધારો કરવાને બદલે વેચાણના ઊંચા જથ્થા દ્વારા વૃદ્ધિને આગળ વધારવાની હતી. જો કે, ફુગાવાના દબાણમાં વધારો આવી યોજનાઓને વિક્ષેપિત કરી શકે છે.

ભારતીય ગ્રાહકો સ્થિતિસ્થાપક, પરંતુ સાવચેત રહે છે. વર્ષોના ફુગાવાએ લોકોને ભાવતાલ બાબતે વધુ સંવેદનશીલ બનાવ્યા છે, જેના કારણે ઘણા લોકો બિનઆવશ્યક અથવા વિવેકાધીન ખરીદી પર કાપ મૂકીને આવશ્યક ખર્ચને પ્રાથમિકતા આપે છે. આ ક્ષેત્રના નિષણાતો માને છે કે, જો કંપનીઓ માર્જિનનું રક્ષણ કરવા માટે ફરી એકવાર ભાવમાં વધારો કરશે, તો ગ્રાહકો નાના પેક તરફ ફંટાઇને, ખરીદીમાં વિલંબ કરીને અથવા ઓછી કિંમતના વિકલ્પો પસંદ કરીને પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે. આ પ્રકારના કન્ઝ્યુમર ટ્રેન્ડના ફેરફારો વપરાશ-આધારિત સુધારણાની ગતિને ધીમી પાડી શકે છે.

ગ્રામીણ ભારતમાં પડકાર વધુ મોટો છે. કૃષિ આવકમાં સુધારો થવાના સંકેતો પછી ગ્રાહક કંપનીઓ ગામડાઓમાંથી મજબૂત માગની આશા રાખતી હતી. જોકે, કેટલાક પ્રદેશોમાં ભારે વરસાદ અને અન્ય વિસ્તારોમાં ખાધને કારણે ચોમાસાની અનિયમિત સ્થિતિએ કૃષિ ઉત્પાદન અંગે અનિશ્ર્ચિતતા ઊભી કરી છે. બળતણ ખર્ચમાં વધારો ખેતી અને પરિવહન ખર્ચમાં વધુ વધારો કરી શકે છે, જેનાથી ગ્રામીણ આવક પર વધારાનું દબાણ આવી શકે છે. 

જોકે, મોટા બિઝનેસ હાઉસ રાતોરાત તેમની વ્યૂહરચના બદલી શકતા નથી. કિંમત નિર્ધારણના નિર્ણયો, પ્રાપ્તિ કરારો અને ઉત્પાદન યોજનાઓ સામાન્ય રીતે મહિનાઓ અગાઉથી લેવામાં આવે છે. તેથી કંપનીઓ નોંધપાત્ર ફેરફારો કરતા પહેલા ક્રૂડ તેલના ભાવ, ફુગાવાનાં વલણો અને ગ્રાહક માગ પર નજર રાખે તેવી શક્યતા છે. 

જો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો કામચલાઉ સાબિત થાય, તો કંપનીઓ વધારાના ખર્ચનો એક ભાગ શોષી શકે, એટલે કે જાતે સહન કરી શકે છે. પરંતુ જો ભૂરાજકીય તણાવ લાંબો સમય સુધી ચાલુ રહે અને ક્રૂડ ઊંચા મથાળે ટકી રહે, તો ધીમે ધીમે ભાવમાં વધારો અનિવાર્ય બની શકે છે.

સ્થાનિક વપરાશ ઉપરાંત, પશ્ર્ચિમ એશિયામાં નવેસરથી તણાવ વૈશ્ર્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓ વિશે પણ ચિંતાઓ ઊભી કરે છે. આ પ્રદેશ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ દરિયાઈ કોરિડોર છે અને શિપિંગ માર્ગોમાં કોઈપણ વિક્ષેપ નૂર ખર્ચમાં વધારો કરી શકે છે અને ડિલિવરીમાં વિલંબ કરી શકે છે. વસ્ત્રો, કાપડ અને એન્જિનિયરિંગ માલ જેવા નિકાસલક્ષી ક્ષેત્રો વધારાના પડકારોનો સામનો કરી શકે છે, જોકે તાજેતરના વૈશ્ર્વિક પુરવઠા શૃંખલા વિક્ષેપો પછી ઘણી કંપનીઓ અડીખમ ઊભી રહી શકી છે.

નીતિ નિર્માતાઓ માટે, બદલાતી પરિસ્થિતિ તકેદારીની માગ કરે છે. આર્થિક વિકાસ સાથે સમાધાન કર્યા વિના ફુગાવાનું સંચાલન કરવું એ એક નાજુક સંતુલન કાર્ય હશે. સરકારે ઇંધણ કિંમત નીતિઓનું કાળજીપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરવાની જરૂર પડી શકે છે, જ્યારે ભારતીય રિઝર્વ બેંક કોઈપણ નાણાકીય નીતિના નિર્ણયો લેતા પહેલા ફુગાવાનાં વલણોનું નજીકથી નિરીક્ષણ કરશે.

નવીનતમ ભૂરાજકીય કટોકટી આયાતી ઇંધણ પર ભારતની લાંબા ગાળાની નિર્ભરતા ઘટાડવાના મહત્ત્વને પણ મજબૂત બનાવે છે. નવીનીકરણીય ઊર્જામાં વધુ રોકાણ, ક્રૂડ આયાતના વૈવિધ્યસભર સ્રોતો અને મજબૂત સ્થાનિક પુરવઠા શૃંખલાઓ અર્થતંત્રને બાહ્ય આંચકાઓ સામે રક્ષણ આપવામાં મદદ કરી શકે છે.

યુએસ-ઈરાન તણાવ એ યાદ અપાવે છે કે વૈશ્ર્વિક સંઘર્ષો ભારતમાં રોજિંદા જીવનને ઝડપથી પ્રભાવિત કરી શકે છે, ઇંધણના ભાવ અને ઘરગથ્થુ બજેટથી લઈને વ્યવસાયિક નફાકારકતા અને ગ્રાહક વિશ્ર્વાસ સુધી તેની અસર પહોંચે છે. જ્યારે ભારતની અર્થવ્યવસ્થાએ અનેક વૈશ્ર્વિક વિક્ષેપો સામે સ્થિતિસ્થાપકતા દર્શાવી છે, ત્યારે ઇંધણના સતત ઊંચા ભાવ ફરી એકવાર તે સ્થિતિસ્થાપકતાની કસોટી કરી શકે છે.