ભુજ: કચ્છના સરહદી વિસ્તારમાં આવેલા કાળા ડુંગરની આસપાસનો શુષ્ક પ્રદેશ માત્ર રણ અને ડુંગરાળ ભૂપૃષ્ઠ માટે જ નહીં, પરંતુ તેની છુપાયેલી જૈવ વિવિધતા માટે પણ વિશિષ્ટ છે. કાળા ડુંગર વિસ્તારમાં પેટ્રોલિંગ દરમિયાન એક જ સ્થળેથી બે ભાગ્યે જોવા મળતી સાપની પ્રજાતિઓ નજરે પડતાં કચ્છની સરિસૃપ સંપદાની વધુ એક રસપ્રદ ઝલક સામે આવી છે.
ભાગ્યે નજરે પડતી પ્રજાતિ
કચ્છ પૂર્વ વન વિભાગની ભુજ ઉત્તર રેન્જ હેઠળના ખાવડા રાઉન્ડના જુણા વિસ્તારમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ અને પેટ્રોલિંગ દરમિયાન રેન્જ ફોરેસ્ટ ઓફિસર જયેશ દુમાદીયા તથા વન વિભાગની ટીમને આ બંને સાપ જોવા મળ્યા હતા. તેમાં એક બ્લેક-હેડેડ રોયલ સ્નેક હતો, જેને સ્થાનિક સ્તરે રજવાડી સાપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ સાપ બિનઝેરી છે અને પશ્ચિમ ભારતના શુષ્ક તથા અર્ધશુષ્ક વિસ્તારોમાં જોવા મળતી, પરંતુ સામાન્ય રીતે ભાગ્યે નજરે પડતી પ્રજાતિ છે. તેની ઓળખ તેના કાળા માથા અને શરીર પરના આકર્ષક રંગ-નકશાથી સરળતાથી થઈ શકે છે.
બ્લેક-હેડેડ રોયલ સ્નેક કદમાં આશરે બે મીટર સુધીનો થઈ શકે છે. તે મુખ્યત્વે જમીન પર રહે છે અને ઉંદર જેવા નાના સસ્તન પ્રાણીઓ ઉપરાંત પક્ષીઓ તથા ગરોળીનો શિકાર કરે છે. એટલે કચ્છ જેવા શુષ્ક પર્યાવરણમાં આ સાપ ખોરાકની સાંકળમાં ઉંદરોની સંખ્યા નિયંત્રિત કરવામાં પણ ભૂમિકા ભજવે છે. ખડકની તિરાડો, દર અને ઝાડીવાળા વિસ્તારો તેનો આશ્રય બની શકે છે.
બીજો સાપ વન વિભાગ દ્વારા રેતીયો સાપ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યો છે. અહીં તેના સ્થાનિક નામને જાળવી રાખીને ચોક્કસ પ્રજાતિ અંગે અતિશય દાવો કરવાને બદલે વન વિભાગની ઓળખ મુજબ તેનો ઉલ્લેખ કરવો વધુ યોગ્ય છે. કચ્છના રેતાળ અને પથરાળ પ્રદેશમાં વિવિધ પ્રકારના ભૂગર્ભ કે રેતમાં રહેતા સાપો જોવા મળે છે. આવા સાપો માટે રેતાળ જમીન, ઉંદરના દર અને ખડકાળ આશ્રયસ્થાનો મહત્વના માઇક્રોહેબિટેટ બને છે.
કચ્છમાં સરિસૃપોની છુપાયેલી દુનિયા
કચ્છને સામાન્ય રીતે રણ, ખારાપાટ, દરિયાકાંઠો અને ઘાસિયા મેદાનોના પ્રદેશ તરીકે જોવામાં આવે છે, પરંતુ અહીંનું પર્યાવરણ સરિસૃપો માટે પણ અત્યંત વૈવિધ્યસભર છે. વર્ષ ૨૦૧૯માં પ્રકાશિત ગુજરાતના સરિસૃપોના સુધારેલા અભ્યાસમાં કચ્છ વિસ્તારમાં ૫૨ જેટલી સરિસૃપ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ હતી. સમગ્ર ગુજરાતમાં ૧૦૭ સરિસૃપ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ હતી, જેમાં સાપોની અનેક જાતોનો સમાવેશ થાય છે. અભ્યાસમાં કચ્છને ગુજરાતના અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારોની તુલનામાં અલગ પ્રકારનું સરિસૃપ નિવસનતંત્ર ધરાવતા વિસ્તાર તરીકે નોંધવામાં આવ્યું છે.
કચ્છની વિશેષતા એ છે કે અહીં થોડા કિલોમીટરના અંતરે જ રણ, રેતાળ પટ્ટો, પથ્થરાળ ઢોળાવો, ઘાસિયા મેદાનો, ખારા પ્રદેશો અને માનવ વસાહતોની આસપાસના કૃષિ વિસ્તારો જેવા અલગ-અલગ નિવસનતંત્ર જોવા મળે છે. આ વિવિધતા સાપ, ગરોળી અને અન્ય સરીસૃપોને અલગ-અલગ પ્રકારના આશ્રય અને ખોરાક પૂરો પાડે છે.
કચ્છ અને ગુજરાતના રણપ્રદેશોમાં સાપોની હાજરી પણ માત્ર 'ઝેરી કે બિનઝેરી'ના ભેદ પૂરતી મર્યાદિત નથી. કેટલાક સાપ ઉંદરોની સંખ્યા નિયંત્રિત કરે છે, કેટલાક ગરોળી અને નાના પક્ષીઓનો શિકાર કરે છે, જ્યારે કેટલાક પોતે ઘુવડ, ગરુડ, સાપગરુડ જેવા શિકારી પક્ષીઓ તથા અન્ય પ્રાણીઓ માટે ખોરાક બને છે. એટલે સાપ પર્યાવરણની ખોરાક સાંકળની એક મહત્વની કડી છે.
કચ્છની ઇકોલોજીની બીજી રસપ્રદ બાબત એ છે કે અહીં સાપોની કેટલીક પ્રજાતિઓ અત્યંત ગુપ્ત સ્વભાવને કારણે સામાન્ય લોકોને ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. રેતમાં દર બનાવવાની, ખડકની તિરાડમાં છુપાવાની અથવા આગ ઓકતી ગરમીના સમયમાં દિવસના મોટા ભાગના કલાકો આશ્રયમાં રહેવાની તેમની ટેવને કારણે તેમની વાસ્તવિક સંખ્યા માત્ર દેખાતા દર્શનો પરથી નક્કી કરી શકાતી નથી. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસમાં પણ ગુજરાતમાં સાપોની કેટલીક પ્રજાતિઓના વિતરણ અંગે વધુ સંશોધનની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી છે.
એક જ સ્થળે બે ભાગ્યે જોવા મળતી પ્રજાતિઓનું દેખાવું ચોક્કસપણે નોંધપાત્ર કુદરતી અવલોકન છે. જોકે, માત્ર આ એક ઘટનાના આધારે સમગ્ર વિસ્તાર 'અકબંધ અને અત્યંત સમૃદ્ધ' હોવાનું વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયું એવું કહેવું યોગ્ય નથી. વન વિભાગના ડીસીએફ આયુષ વર્માના જણાવ્યા મુજબ, આવા અવલોકનો કાળા ડુંગર વિસ્તારની જૈવ વિવિધતાને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
ખાસ કરીને બ્લેક-હેડેડ રોયલ સ્નેક અંગેના સંશોધનો દર્શાવે છે કે ભારતમાં તેની નોંધો છૂટીછવાઈ છે અને તેની પર્યાવરણીય માહિતી હજુ મર્યાદિત છે. એટલે કચ્છમાં તેના નિયમિત અને ચોક્કસ વિતરણ અંગે વધુ ફિલ્ડ સર્વે થાય તો આ વિસ્તારમાં તેની વસ્તી અને નિવાસસ્થાન અંગે નવી માહિતી મળી શકે છે.
અત્રે નોંધનીય છે કે, કચ્છમાં જોવા મળતા સાપોમાં ઝેરી અને બિનઝેરી બંને પ્રકારની પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતમાં સામાન્ય રીતે ચાર મુખ્ય જમીનવાસી ઝેરી સાપ જેમાં નાગ, કાળોતરો, ફુરસો અને ચિત્તળનો ઉલ્લેખ થાય છે. કચ્છમાં તેની તુલનાએ મર્યાદિત સંખ્યામાં ઝેરી પ્રજાતિઓનું વિતરણ નોંધાયું છે. તેથી દરેક સાપને ઝેરી માનીને મારવાની માનસિકતા કરતાં તેની ઓળખ કરવી અને નિષ્ણાતની મદદ લેવી વધુ જરૂરી છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા મુજબ ૧૯ સપ્ટેમ્બર આંતરરાષ્ટ્રીય સર્પદંશ જાગૃતિ દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. તેનો હેતુ સાપદંશ અંગે જાગૃતિ વધારવી, ગેરમાન્યતાઓ દૂર કરવી અને સમયસર તબીબી સારવાર મેળવવા અંગે લોકોને માહિતગાર કરવાનો છે.
વન વિભાગ દ્વારા પણ આ નિમિત્તે સાપ અંગેની ગેરમાન્યતાઓ દૂર કરવા માહિતીપ્રદ સાઇનબોર્ડ, વન્યજીવ જાગૃતિ કાર્યક્રમો અને પ્રકૃતિ શિક્ષણ શિબિરો યોજવામાં આવી રહ્યાં છે. કાળા ડુંગરની આ બે સાપની નોંધ ફરી એકવાર એ વાત યાદ અપાવે છે કે કચ્છનું રણ માત્ર રેતી અને ખારાશનું ભૂદૃશ્ય નથી, પરંતુ આંખોથી ઓઝલ રહેતી અનેક જીવસૃષ્ટિનું પણ ઘર છે.
(ઉત્સવ વૈદ્ય)
