ભરત મહેતા

ભારતીય અંતરીક્ષ વિજ્ઞાનમાં ‘ઓર્બિટલ શિફ્ટ’નો શંખનાદ થઈ ચૂક્યો છે.... રોકેટ લોન્ચિંગ અને ઉપગ્રહોનું નિર્માણ હવે ખાનગી ક્ષેત્ર સંભાળશે, જ્યારે ઈસરો ચંદ્રયાન શુક્રયાન અને ભારતીય સ્પેસ સ્ટેશન જેવા બ્રહ્માંડ ભેદતા મહત્ત્વાકાંક્ષી મિશનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે.

બ્રહ્માંડ તરફ ભારતની નવી છલાંગ 

શ્રીહરિકોટાના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર પર ધીમે ધીમે સાંજ ઢળી રહી છે. બંગાળની ખાડીના ઘૂઘવતા મોજાં કિનારા સાથે અથડાઈને એક રહસ્યમય નીરવ શાંતિ સર્જી રહ્યા છે, પરંતુ લોન્ચ પેડ પરનું વાતાવરણ ધગધગતા અંગારા જેવું તંગ અને ગતિશીલ છે. મિશન કંટ્રોલ રૂમમાં હૃદયના ધબકારા થંભાવી દેતું કાઉન્ટડાઉન પૂર્ણ થતાં જ પૃથ્વીના પેટાળમાંથી કોઈ પૌરાણિક અગ્નિદેવ પ્રગટ થયો હોય તેમ એક ગગનભેદી ગર્જના વાતાવરણને ચીરી નાખે છે. રણશીંગા જેવો પ્રચંડ અવાજ ધરતીને ધ્રુજાવી મૂકે છે અને રોકેટ લાલ-પીળી અગનજ્વાળાઓ ઓકતું નીલા આકાશને વીંધીને અનંત અવકાશ તરફ ધસી જાય છે.

આ ભવ્ય દૃશ્ય ભારતીયો માટે નવું નથી, પરંતુ આ વખતે એક ઐતિહાસિક તફાવત છે. આ રૉકેટના શરીર પર માત્ર સરકારી તંત્રની મહોર નથી -  તેના દરેક નટ-બોલ્ટ, એન્જિન, પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ અને સોફ્ટવેરમાં ભારતના ખાનગી ઉદ્યોગસાહસિકોનું લોહી-પરસેવો અને યુવા પ્રતિભા ધબકી 

રહી છે.

 એક જમાનામાં થુમ્બાના દરિયાકિનારે આવેલા એક ચર્ચના પરિસરમાં બેસીને, સાઈકલની કેરિયર અને બળદગાડામાં રોકેટના પાર્ટ્સ વહન કરતો આ દેશ આજે એવા આકાશી વળાંક પર આવીને ઊભો છે, જ્યાં વર્ષો જૂની વિજ્ઞાનકથા જીવતી-જાગતી વાસ્તવિકતામાં રૂપાંતરિત થઈ રહી છે. એક અહેવાલ અનુસાર, ભારતીય અંતરીક્ષ ક્ષેત્ર પોતાના ઇતિહાસના સૌથી મોટા પરિવર્તન એટલે કે ‘ઓર્બિટલ શિફ્ટ’માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે.

નાસાના પદચિહ્ન પર ભારત: પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષા હવે ‘ખાનગી બજાર’

આ ક્રાંતિકારી પરિવર્તનને સમજવા માટે વૈશ્વિક ઇતિહાસના પાનાં ઉથલાવવા પડે. 1980 અને 2000ના દાયકામાં અમેરિકન સ્પેસ એજન્સી ‘નાસા’ (NASA) એ અનુભવ્યું કે જો તે માત્ર પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષા (Low Earth Orbit - LEO)માં ઉપગ્રહો છોડવાના રોજિંદા કાર્યોમાં જ પોતાની સમગ્ર શક્તિ વેડફશે, તો તે મંગળ, ગુરુ કે ડીપ સ્પેસના બ્રહ્માંડીય રહસ્યો ક્યારેય ઉકેલી શકશે નહીં. પરિણામે 2006માં નાસાએ ‘કોટ્સ’ (COTS) પ્રોગ્રામ શરૂ કર્યો, જેણે આગળ જતાં ઇલોન મસ્કની સ્પેસ-એક્સ (SpaceX) જેવી અબજો ડૉલરની ખાનગી દિગ્ગજ કંપનીઓને જન્મ આપ્યો.

ભારત પણ આજે બરાબર એ જ ઐતિહાસિક વળાંક પર ઊભું છે. ઈસરો જે કામ દાયકાઓથી કરતું આવ્યું છે - પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં સેટેલાઇટ ગોઠવવા, ટેલિકોમ નેટવર્ક મજબૂત કરવું, રિમોટ સેન્સિંગ અને હવામાન પર નજર રાખવી - આ તમામ વ્યાવસાયિક જવાબદારીઓ હવે ધીમે ધીમે ખાનગી હાથોમાં સોંપાઈ રહી છે. ભારત સરકારે ‘ઈન્ડિયન સ્પેસ પૉલિસી 2023’ લાગુ કરીને અને ઈન-સ્પેસ (IN-SPACe) જેવી સિંગલ-વિન્ડો સિસ્ટમ ઊભી કરીને આ ખાનગીકરણના નક્કર પાયા નાખ્યા હતા. હવે ઈસરોના ભરોસાપાત્ર રૉકેટ્સ જેવા કે પીએસએલવી (PSLV) અને એસએસએલવી (SSLV)નું નિર્માણ તથા સંચાલન દેશના ખાનગી ક્ધસોર્ટિયમ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવશે. 

ભારતીય સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સની અદ્વિતીય સફળતા - સ્કાયરૂટ અને અગ્નિકુલની ગાથા :

આ પરિવર્તન કાગળ પરની પૉલિસી માત્ર નથી, પણ  હકીકત છે. આ નવી ક્રાંતિના અસલી હીરો ભારતના યુવા વૈજ્ઞાનિકો અને ઉદ્યોગસાહસિકો છે, જેમણે વૈશ્વિક જાયન્ટ્સને પણ વિચારતા કરી દીધા છે.

 સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ (Skyroot Aerospace):

હૈદરાબાદસ્થિત આ સ્ટાર્ટઅપે ‘વિક્રમ-એસ’ (Vikram-S) રૉકેટ લૉન્ચ કરીને દેશનું સૌપ્રથમ ખાનગી રૉકેટ ઉડાડવાનો ઇતિહાસ રચ્યો હતો. ઈસરોના ભૂતપૂર્વ વૈજ્ઞાનિકો પવન ચંદના અને ભારત ડાકા દ્વારા સ્થાપિત આ કંપની આજે ‘વિક્રમ-1’ સિરીઝ મારફતે નાના ઉપગ્રહોને ગણતરીના કલાકોમાં અંતરીક્ષમાં તરતા મૂકવાની ક્ષમતા કેળવી ચૂકી છે.

 અગ્નિકુલ કોસ્મોસ (Agnikul Cosmos): 

ચેન્નઈના આઇઆઇટી-મદ્રાસના ઇન્ક્યુબેટરમાંથી જન્મેલા અગ્નિકુલે તો એવો ચમત્કાર સર્જ્યો જે દુનિયાની મોટી મોટી સ્પેસ એજન્સીઓ પણ જોતી રહી ગઈ. તેમણે વિશ્વનું સૌપ્રથમ સિંગલ-પીસ ‘3ડી-પ્રિન્ટેડ રોકેટ એન્જિન’ (અગ્નિબાન સબ-ઓર્બિટલ ટેક્નોલોજી ડેમોન્સ્ટ્રેટર ) સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કર્યું. એક જ ટુકડામાં પ્રિન્ટ થયેલા આ એન્જિનમાં કોઈ વધારાના જોઈન્ટ્સ નથી હોતા, જેનાથી રોકેટ બનાવવાનો સમય અને ખર્ચ બંને અડધા થઈ 

ગયા છે.

 દિગ્ગજ ઉદ્યોગોનો સથવારો: 

માત્ર નાના સ્ટાર્ટઅપ્સ જ નહીં, પરંતુ લાર્સન એન્ડ ટુબ્રો (LT), ગોદરેજ એરોસ્પેસ અને હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) જેવા અનુભવી ઉદ્યોગો હવે સંપૂર્ણ રૉકેટ સ્ટેજ અને ક્રાયોજેનિક એન્જિનનું ઉત્પાદન મોટા પાયે કરવા સજ્જ બન્યા છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ ઈકોનોમી -અબજો ડૉલરનું વૈશ્ર્વિક રણમેદાન

આખી દુનિયામાં અત્યારે અવકાશ ક્ષેત્રે એક અનોખી આર્થિક સુનામી ચાલી રહી છે. વૈશ્વિક સ્પેસ ઈકોનોમી હાલમાં અંદાજે 500 થી 600 અબજ અમેરિકન ડૉલરની છે, જે આગામી એક દાયકામાં વધીને 1.5 થી 2 ટ્રિલિયન (લાખ કરોડ) ડૉલર સુધી પહોંચવાની ધારણા છે. આજ સુધી આ વિરાટ વૈશ્વિક બજારમાં ભારતનો હિસ્સો માત્ર 2 થી 3 ટકા જેટલો નજીવો રહ્યો છે, જેને નવી નીતિઓ દ્વારા 2030 સુધીમાં વધારીને 8 થી 10 ટકા કરવાનો ભારતનો નિર્ધાર છે. વિજ્ઞાન જ્યારે અર્થશાસ્ત્ર સાથે ભળે છે ત્યારે કેવો ચમત્કાર સર્જાય છે તેનો પુરાવો લોન્ચિંગ ખર્ચમાં થયેલો ઘટાડો છે:

કિલોગ્રામ દીઠ ખર્ચ: 

બે દાયકા પહેલાં અંતરીક્ષમાં એક કિલો વજન મોકલવાનો ખર્ચ 20,000 થી 50,000 અમેરિકન ડૉલર થતો હતો, જે ખાનગી હરીફાઈ અને રિ-યુઝેબલ રૉકેટ ટેક્નૉલૉજીના કારણે આજે ઘટીને માત્ર 1,500 થી 5,000 ડૉલર પર આવી ગયો છે.

સેટેલાઇટ વિસ્ફોટ:

 વર્ષ 2005માં સમગ્ર વિશ્વમાંથી આખા વર્ષ દરમિયાન માત્ર 72 સેટેલાઇટ લોન્ચ થયા હતા. આજે દર વર્ષે હજારો સેટેલાઇટ્સ લોન્ચ થઈ રહ્યા છે. લો-અર્થ ઓર્બિટમાં ઈન્ટરનેટ માટેના સેટેલાઇટ કોન્સ્ટેલેશન્સ (જેવા કે સ્ટારલિંક, વનવેબ), કૃષિ વિશ્ર્લેષણ, દરિયાઈ સુરક્ષા અને આબોહવા પરિવર્તનની રિયલ-ટાઇમ માહિતી મેળવવા માટે અવકાશ હવે દરેક દેશની અનિવાર્ય જરૂરિયાત બની ગયું છે. ભારતનું ખાનગી ક્ષેત્ર દુનિયાને સસ્તા, ભરોસાપાત્ર અને ઝડપી લોન્ચિંગ સોલ્યુશન્સ આપીને ‘ગ્લોબલ સ્પેસ હબ’ બનવાની દોડમાં સૌથી આગળ નીકળી શકે છે.

 ‘ઈસરો’ હવે બ્રહ્માંડનાં રહસ્યો ને ઉજાગર કરશે 

સૌથી રોમાંચક પ્રશ્ન એ થાય કે જો ખાનગી કંપનીઓ રોકેટ ઉડાડશે અને ઉપગ્રહો તરતા મૂકશે, તો ઈસરો (ISRO) શું કરશે?

 આ જ સમગ્ર લેખનો સૌથી મોટો ‘વાહ ફેક્ટર’ છુપાયેલો છે. ઈસરો પાછળ નથી હટી રહ્યું, બલ્કે તે સામાન્ય ‘ટેક્સી ડ્રાઈવર’ કે કોમર્શિયલ ઓપરેટરની ભૂમિકામાંથી બહાર નીકળીને સમગ્ર બ્રહ્માંડનો ‘અન્વેષક અને ઋષિ’ બની રહ્યું છે. રોજિંદા લોન્ચિંગના વહીવટી અને ઉત્પાદકીય બોજમાંથી મુક્ત થઈને ઈસરોના તેજસ્વી વૈજ્ઞાનિકો હવે એવા ડીપ-સ્પેસ મિશનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે જે માનવજાતની કલ્પના બહારના છે:

 ગગનયાન (Gaganyaan) 

ભારતીય ભૂમિ પરથી, ભારતીય રોકેટમાં બેસીને આપણા પોતાના અવકાશયાત્રીઓ (વ્યોમનાટ્સ) પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં જશે અને સુરક્ષિત રીતે સમુદ્રમાં પાછા ઊતરશે. ભારત માનવ મિશન મોકલનાર વિશ્વનો ચોથો દેશ બનશે.

 ભારતીય અંતરીક્ષ સ્ટેશન (BAS) 

વર્ષ 2035 સુધીમાં અવકાશમાં ભારતનું પોતાનું ઘર હશે. પૃથ્વીથી સેંકડો કિલોમીટર ઉપર શૂન્યાવકાશમાં તરતા આ સ્પેસ સ્ટેશનમાં ભારતીય વિજ્ઞાનીઓ મહિનાઓ સુધી રહીને ઝીરો-ગ્રેવિટીમાં જીવલેણ કેન્સરના સંશોધન, નવી ધાતુઓનું નિર્માણ અને માનવ શરીર પર અવકાશની અસરો તપાસશે.

 ચંદ્રયાન-4 (Chandrayaan-4) 

માત્ર ચંદ્ર પર તિરંગો લહેરાવીને કે સોફ્ટ લેન્ડિંગ કરીને અટકવાનું નથી; હવે ભારત ચંદ્રની અજાણી સપાટી ખોદીને ત્યાંના પથ્થર અને રેતીના સેમ્પલ રોકેટ દ્વારા પૃથ્વી પર પુન: સલામત લાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.

 શુક્ર મિશન (Venus Orbiter Mission): 

સૌરમંડળનો સૌથી ગરમ, સલ્ફ્યુરિક એસિડના ઘટ્ટ વાદળો ધરાવતો અને રહસ્યમય ગ્રહ એટલે ‘શુક્ર’. ઈસરોનું યાન શુક્રના વાતાવરણને વીંધીને એ શોધશે કે શું આ ગ્રહ પણ ક્યારેક પૃથ્વી જેવો રહેવાલાયક હતો?

પડકાર- સંશય તથા ઐતિહાસિક સબક

આજે જ્યારે ફરીથી દરવાજા ખોલવામાં આવ્યા છે, ત્યારે ઈસરોના આંતરિક વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરોમાં એક અજંપો પણ છે. દાયકાઓની રાત-દિવસની તપસ્યા અને સરકારી તિજોરીના નાણાંથી તૈયાર થયેલી ગોપનીય ટેકનોલોજી ખાનગી કંપનીઓને સોંપતી વખતે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સંસ્થાનું મૂળ સાર્વભૌમત્વ જળવાઈ રહે તે અત્યંત જરૂરી છે. આ ઉપરાંત, ઈસરોમાંથી તેજસ્વી પ્રતિભાઓનું ખાનગી ક્ષેત્રમાં પલાયન (Brain Drain) ન થાય તે માટે વૈજ્ઞાનિકોના પ્રોત્સાહન અને ઈન-સ્પેસ (ઈંગ-જઙઅઈય) જેવી સંસ્થાઓની નિયમનકારી પારદર્શિતા સરકાર માટે સૌથી મોટી કસોટી સાબિત થશે.  

અનંત ક્ષિતિજો પર ભારતનો કાયમી ધ્વજ

આ માત્ર ધંધાકીય પરિવર્તન કે ઉપગ્રહો છોડવાનો વેપાર નથી; આ ભારતીય મનોવિજ્ઞાન અને આત્મવિશ્વાસની વિરાટ વૈશ્વિક છલાંગ છે. એક તરફ બેંગલૂરુ, હૈદરાબાદ અને ચેન્નઈની નાની લેબમાં બેઠેલા 25 વર્ષના ભારતીય યુવાનો વૈશ્વિક કોમર્શિયલ સ્પેસ માર્કેટમાં અમેરિકા અને ચીનને 

ટક્કર આપશે અને બીજી તરફ ઈસરોના  વૈજ્ઞાનિકો સૌરમંડળના છેવાડે અનંત તારાઓ અને ગ્રહો વચ્ચે ભારતીય સંસ્કૃતિની જ્ઞાનપિપાસાનો ધ્વજ લહેરાવશે.

સાયન્સ ફિક્શન ફિલ્મોનાં જે દૃશ્યો આપણે હોલિવૂડની ફિલ્મોમાં જોતાં હતાં, તે હવે આપણી આંખો સામે ભારતની ધરતી પર સાકાર થઈ રહ્યા છે. સામાન્ય નાગરિક તરીકે આકાશ ભણી જોઈને છાતી ઠોકીને ગર્વથી કહી શકાય :

‘અંતરીક્ષના નવા સુવર્ણયુગમાં ભારતનું સ્વાગત છે!’