નિલેશ વાઘેલા
આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજેન્સ: ભારતમાં રોજગાર સામે કેટલું જોખમી? આ સવાલ અચાનક ફરી સપાટી પર કેમ આવ્યો એવો સવાલ થાય એ સ્વાભાવિક છે. વાત એમ છે કે તાજેતરમાં આ સવાલ ફરી ચર્ચાના ચગડોળે ચઢ્યો છે. ગોલ્ડમેન સાશે તાજેતરમાં એક વિધાન કર્યું છે કે ભારતમાં રોજગાર માટે એઆઇ મોટું જોખમ નથી! એ જ સાથે આ માટેના કારણોની પણ ચર્ચા કરી છે.
આ ચર્ચાને બાજુએ મૂકીને તથ્યોના ઊંડાણમાં જઇએ તો કેટલીક બાબતો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી લાગે છે. આપણે એ વાત નોંધવી રહી કે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઇ) હવે કોઇ નવી ટૅકનોલૉજી રહી નથી. દરેક વેપાર, ઉદ્યોગ અને સેવાક્ષેત્રે તેનો પગપેસારો એકધારો અને ઝડપથી વધી રહ્યો છે. જોકે, ભારતના રોજગાર ક્ષેત્ર પર તેની અસર માત્ર મોટા પાયે નોકરીઓ ગુમાવવાના ભય સુધી મર્યાદિત નથી.
નિષ્ણાતો માને છે કે, નજીકના ભવિષ્યમાં એઆઇના કારણે ભારતમાં વ્યાપક બેરોજગારી સર્જાય તેવી શક્યતા ઓછી છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે ભારતીય કર્મચારીઓ એઆઇના કારણે થતા ફેરફારોથી સુરક્ષિત છે. વાસ્તવિક જોખમ ચોક્કસ પ્રકારની નોકરીઓમાં ધીમે ધીમે ઘટાડાના રૂપમાં જોવા મળી શકે છે, ખાસ કરીને સર્વિસ સેક્ટરમાં!
ભારતના રોજગારનું માળખું એઆઇથી થતી મોટા પાયાની અસર સામે ચોક્કસ હદ સુધી રક્ષણ આપે છે. દેશની મોટી સંખ્યામાં વસતિ હજુ પણ શારીરિક, યાંત્રિક અને ફિલ્ડ આધારિત કામ સાથે જોડાયેલી છે, જ્યાં એઆઇ માટે માનવશ્રમનું સ્થાન લેવું સરળ નથી. બાંધકામ અને રિટેલ વેપાર જેવા ક્ષેત્રો રોજગારમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે અને તેમાં હજુ પણ માનવ હાજરી, હાથથી કરવામાં આવતું કામ, ગ્રાહકો સાથેનો સીધો સંપર્ક અને સ્થાનિક જ્ઞાન જરૂરી છે.
આ ભારત માટે મહત્વનો ફાયદો છે. ખાસ કરીને એવા દેશોની સરખામણીમાં જ્યાં મોટી સંખ્યામાં લોકો અત્યંત કોમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ અને પુનરાવર્તિત ઑફિસ આધારિત કામ કરે છે. એઆઇ રિપોર્ટ લખી શકે છે, માહિતીનું વિશ્ર્લેષણ કરી શકે છે અને દસ્તાવેજોની પ્રક્રિયા કરી શકે છે, પરંતુ તે બિલ્ડિંગનું ક્ધસ્ટ્રકશન કરી શકતું નથી અથવા રિટેલ સ્ટોરમાં અનેક પ્રકારના શારીરિક કામ સરળતાથી કરી શકતું નથી. જોકે આ ક્ષેત્રે પણ એઆઇ ટૅકનોલૉજી વિકાસ સાધી રહી છે.
અલબત્ત ભારતના સર્વિસ સેક્ટર સામે મોટો રોજગાર પડકાર ઊભો થઈ રહ્યો છે. આઇટી, કોલ સેન્ટર, બિઝનેસ પ્રોસેસ આઉટસોર્સિંગ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન, ફાઇનાન્સ અને અન્ય નોલેજ આધારિત સેવાઓમાં લાખો નોકરીઓ મુખ્યત્વે પુનરાવર્તિત ડિજિટલ કાર્યો પર આધારિત છે. આ જ એવા ક્ષેત્રો છે જ્યાં એઆઇ ઝડપથી વધુ સક્ષમ બની રહ્યું છે.
કોલ સેન્ટર ક્ષેત્ર ખાસ કરીને જોખમમાં છે. એઆઇ આધારિત સિસ્ટમ ગ્રાહકોના પ્રશ્નોના જવાબ આપી શકે છે, માહિતીની પ્રક્રિયા કરી શકે છે અને સતત સ્વચાલિત સેવા પૂરી પાડી શકે છે. ટૅકનોલૉજી વધુ વિકસશે તેમ કંપનીઓને સામાન્ય ગ્રાહક સેવા માટે ઓછા કર્મચારીઓની જરૂર પડી શકે છે. આ અસર પાછળથી બેક-ઓફિસ પ્રોસેસિંગ, ડેટા એન્ટ્રી, મૂળભૂત નાણાકીય વિશ્ર્લેષણ અને અન્ય પુનરાવર્તિત વહીવટી કાર્યો સુધી પહોંચી શકે છે.
ભારત માટે આ મહત્ત્વનો મુદ્દો છે, કારણ કે સર્વિસ સેક્ટર લાંબા સમયથી સંગઠિત રોજગારના સૌથી મજબૂત સ્ત્રોતોમાંનું એક રહ્યું છે. ભારતના આઇટી અને આઉટસોર્સિંગ ઉદ્યોગની સફળતા મોટી અને પ્રમાણમાં ખર્ચ-અસરકારક વર્કફોર્સ પર આધારિત રહી છે. એઆઇ હવે આ મોડલને પડકાર આપી રહ્યું છે, કારણ કે કંપનીઓ ઓછા કર્મચારીઓ સાથે વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા હાંસલ કરી શકે છે.
જોકે, એઆઇને માત્ર નોકરીઓ ખતમ કરનારી ટૅકનોલૉજી તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. તેની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવાની ક્ષમતા નવી આર્થિક તકો ઊભી કરી શકે છે. એઆઇ અપનાવતી કંપનીઓ વધુ કાર્યક્ષમ અને સ્પર્ધાત્મક બની શકે છે તથા નવા બજારોમાં વિસ્તરણ કરી શકે છે. ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વધારો નવા ઉત્પાદનો અને સેવાઓની માગ ઊભી કરી શકે છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં એવા ક્ષેત્રોમાં રોજગાર સર્જાઈ શકે છે જે આજે મોટા પાયે અસ્તિત્વમાં નથી.
આથી મુખ્ય પ્રશ્ન એ નથી કે એઆઇ કેટલી નોકરીઓ ખતમ કરશે, પરંતુ ભારતીય કર્મચારીઓ એઆઇથી ઓછા પ્રભાવિત થનારી નોકરીઓ તરફ કેટલી ઝડપથી આગળ વધી શકે છે.
અહીં ભારત સામે સૌથી મોટો પડકાર છે. દર વર્ષે લાખો યુવાનો વર્કફોર્સમાં પ્રવેશ કરે છે અને ઘણા લોકો પ્રથમ અનુભવ મેળવવા માટે એન્ટ્રી-લેવલ નોકરીઓ પર આધાર રાખે છે. જો એઆઇ આવી રૂટીન અને શરૂઆતની નોકરીઓની સંખ્યા ઘટાડશે, તો શિક્ષણથી રોજગાર સુધી પહોંચવાનો પરંપરાગત માર્ગ વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની પ્રગતિને રોકવી તેનો ઉકેલ નથી. તેના બદલે ભારતે રિસ્કિલિંગ, વ્યાવસાયિક શિક્ષણ અને પ્રેક્ટિકલ ડિજિટલ ક્ષમતાઓ પર વધુ ભાર મૂકવો પડશે. કર્મચારીઓને એઆઇ મેનેજમેન્ટ, સાયબર સુરક્ષા, એડવાન્સ્ડ એનાલિટિક્સ, ક્રિયેટિવ ક્ષેત્રો, માનવ કેન્દ્રિત સેવાઓ અને વિશેષ ટેક્નિકલ કુશળતા જેવી ભૂમિકાઓ માટે તૈયાર કરવા પડશે.
કંપનીઓની પણ જવાબદારી છે કે તેઓ એઆઇનો ઉપયોગ માત્ર કર્મચારીઓની સંખ્યા ઘટાડવાના સાધન તરીકે નહીં, પરંતુ વર્કફોર્સમાં પરિવર્તન લાવવા માટે કરે. સરકાર, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગોએ સાથે મળીને એ સુનિશ્ર્ચિત કરવું પડશે કે એઆઇથી મળતા ઉત્પાદન ક્ષમતાના લાભો વ્યાપક આર્થિક તકોમાં પરિવર્તિત થાય.
તેથી ભારતમાં અચાનક એઆઇ આધારિત રોજગાર સંકટ સર્જાય તેવી શક્યતા ઓછી છે, પરંતુ આ પડકાર ધીમે ધીમે શરૂ થઈ શકે છે, પહેલા પુનરાવર્તિત સર્વિસ સેક્ટરની નોકરીઓથી અને પછી વધુ કુશળ તથા જટિલ ભૂમિકાઓ સુધી પહોંચી શકે છે.
એઆઇ કદાચ ભારતના રોજગાર બજારને રાતોરાત નષ્ટ નહીં કરે. તેનું મોટું જોખમ એ છે કે તે રોજગારના નિયમોમાં એટલી ઝડપથી ફેરફાર કરી શકે છે કે કર્મચારીઓ, સંસ્થાઓ અને નીતિનિર્માતાઓ કદાચ તેની સાથે તાલમેલ બેસાડી ન શકે. એઆઇ યુગમાં ભારતની સફળતા ટૅકનોલૉજીનો વિરોધ કરવામાં નહીં, પરંતુ તેની સર્જનક્ષમતાના લાભો સાથે માનવ સંસાધનમાં પણ એટલું જ મહત્ત્વાકાંક્ષી રોકાણ કરવામાં રહેશે.
