અંકિત દેસાઈ
સમાજનો એક વણલખ્યો પણ ચુસ્તપણે પળાતો નિયમ છે કે પુરુષે હંમેશાં મજબૂત, અડીખમ અને અચળ દેખાવું જોઈએ. બાળપણથી જ એક નાના છોકરાને જ્યારે વાગે કે તે રડવા લાગે ત્યારે તેને સાંત્વના આપવાને બદલે અવારનવાર કહેવામાં આવે છે કે ‘છોકરાઓ ન રડે’ અથવા ‘છોકરો થઈને શું છોકરીઓની જેમ રડે છે?’
આ નાનકડી વાક્યરચના જ બાળકના મગજમાં એ વિચારનું બીજ વાવી દે છે કે દુ:ખ, દર્દ કે નબળાઈ દર્શાવવી એ પુરુષનું લક્ષણ નથી. જેમ જેમ એ બાળક મોટું થઈને પુરુષ બને છે, તેમ તેમ તે પોતાની અંદરની લાગણીઓ, ડર અને તણાવને એક ઊંડા અને અંધારા ખૂણામાં છુપાવવાનું શીખી લે છે. પોતાના દુ:ખ કે મુશ્કેલીઓને હસતા મોઢે સહન કરી લેવી એ જ પુરુષ હોવાની પ્રાથમિક શરત માની લેવામાં આવી છે અને આ જ માનસિકતા તેમને પોતાની સાચી લાગણીઓ વ્યક્ત કરતાં અટકાવે છે.
સમાજ દ્વારા પુરુષો પર લાદવામાં આવેલી ભૂમિકાઓ પણ આ અચકાટનું એક મોટું કારણ છે. પુરુષને હંમેશાં પરિવારના ‘રક્ષક’ અને ‘પોષક’ તરીકે જોવામાં આવે છે. તેના પર પરિવારની આર્થિક, સામાજિક અને વ્યવહારિક સુરક્ષાનો ભારે બોજ હોય છે. આટલી બધી અપેક્ષાઓ વચ્ચે પુરુષને લાગે છે કે જો તે પોતે નબળો પડશે, જો તે પોતાની ચિંતાઓ કે ડર વિશે વાત કરશે, તો તેના પર નિર્ભર રહેલા લોકોનો વિશ્વાસ ડગમગી જશે.
પરિણામે તે પોતાના મનમાં ચાલતા વિચારોનું વાવાઝોડું બહાર આવવા દેતો નથી. તે પોતાની જાતને એક એવા ઢાલ તરીકે રજૂ કરે છે જે ગમે તેટલી મુશ્કેલીઓ આવે તો પણ તૂટી શકતી નથી. આ પ્રક્રિયામાં તે ભૂલી જાય છે કે ઢાલ પણ આખરે તો ધાતુની બનેલી હોય છે અને સતત ઘા વાગવાથી તે પણ અંદરથી ક્ષીણ થઈ શકે છે.
લાગણીઓ વ્યક્ત ન કરવા પાછળનો બીજો એક મોટો ભય છે નિર્ણાયક દૃષ્ટિનો સામનો કરવો અથવા ‘જજ’ થવું. પુરુષને ઘણીવાર એ વાતનો ડર રહે છે કે જો તેઓ પોતાની નબળાઈ કે માનસિક તણાવ વિશે કોઈની સામે વાત કરશે તો લોકો તેમને અસમર્થ કે નબળા સમજી લેશે. ખાસ કરીને પોતાના કાર્યક્ષેત્રમાં કે મિત્રવર્તુળમાં પોતાની પ્રતિષ્ઠા ખોઈ બેસવાનો ભય તેમને સતત સતાવતો હોય છે.
આપણી સંસ્કૃતિમાં પુરુષોને વાતચીત કરતી વખતે હંમેશાં તાર્કિક અને વ્યવહારુ રહેવાની તાલીમ મળે છે, ભાવનાત્મક નહીં. જ્યારે કોઈ પુરુષ ખૂલીને પોતાની ભાવનાઓ વ્યક્ત કરવા જાય છે ત્યારે તેને ઘણીવાર એવા પ્રતિસાદ મળે છે કે ‘તું બહુ વિચાર ન કર’ અથવા ‘બધું ઠીક થઈ જશે.’ આ પ્રકારના પ્રતિસાદોથી તેને એવું અનુભવાય છે કે તેની લાગણીઓને ગંભીરતાથી લેવામાં નથી આવી રહી, જેના કારણે તે ભવિષ્યમાં ક્યારેય ખૂલીને વાત ન કરવાનો નિર્ણય લઈ લે છે.
સ્વયં લાગણીઓને ઓળખવાની અને તેને યોગ્ય શબ્દો આપવાની ક્ષમતાનો અભાવ પણ એક અગત્યનું કારણ છે. નાનપણથી જ છોકરાઓને પોતાની લાગણીઓ સમજાવવાની તક બહુ ઓછી મળે છે. ક્રોધ કે ગુસ્સો એ જ એક માત્ર એવી લાગણી છે જેને પુરુષ માટે સામાજિક રીતે સ્વીકાર્ય માનવામાં આવી છે. તેથી જ જ્યારે કોઈ પુરુષ અંદરથી ઉદાસીનતા, ડર, ભય કે એકલતા અનુભવતો હોય છે ત્યારે તે એ લાગણીઓને યોગ્ય રીતે વ્યક્ત કરવાને બદલે ક્રોધ કે ચીડચીડાપણું દર્શાવવા લાગે છે. તેનો ગુસ્સો વાસ્તવમાં તેની છુપાયેલી લાચારી કે દુ:ખનું જ એક રૂપ હોય છે. સાચી ભાવના શું છે તે ન ઓળખી શકવાને કારણે તે પોતાની અંદર મંથન જ કરતો રહે છે પણ સામેવાળી વ્યક્તિને કંઈ કહી શકતો નથી.
લાગણીઓને દબાવી રાખવાની આ પ્રવૃત્તિ પુરુષના શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર અત્યંત ગંભીર અસરો છોડે છે. જે લાગણીઓ બહાર નથી આવતી તે અંદર જઈને માનસિક તણાવ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હૃદયરોગ અને અનિદ્રા જેવી બીમારીઓનું રૂપ ધારણ કરે છે. માનસિક રીતે સતત પોતાની ભાવનાઓને દબાવી રાખવાથી પુરુષો અંદરથી એકલવાયા અને હતાશ થઈ જાય છે. તેઓ પોતાના નજીકના સંબંધીઓ, જીવનસાથી કે બાળકોથી પણ એક અદૃશ્ય અંતર બનાવી લે છે. સંબંધોમાં જ્યારે ભાવનાત્મક આપ-લે બંધ થઈ જાય છે ત્યારે સંબંધ માત્ર એક જવાબદારી બનીને રહી જાય છે. ઘરમાં બધાની વચ્ચે હોવા છતાં પુરુષ પોતાને એકલો અનુભવે છે, કારણ કે તેની અંદરનું સચ્ચાઈભર્યું તત્ત્વ કોઈ જોઈ શકતું નથી.
આ પરિસ્થિતિને બદલવા માટે સમાજ અને પરિવારના દૃષ્ટિકોણમાં મોટો બદલાવ આવવો જરૂરી છે. આપણે એ સ્વીકારવું પડશે કે પુરુષ પણ આખરે એક મનુષ્ય જ છે અને દરેક મનુષ્યને દુ:ખ, ડર અને નબળાઈનો અનુભવ કરવાનો પૂરો હક છે. ઘરમાં એવું વાતાવરણ નિર્માણ થવું જોઈએ જ્યાં પુરુષ કોઈ પણ ભય કે સંકોચ વગર કહી શકે કે ‘આજે હું થાકી ગયો છું’ અથવા ‘મને આ વાતનો ડર લાગે છે.’ જીવનસાથી તરીકે સ્ત્રીએ પણ પુરુષની નબળાઈઓને તેની અસમર્થતા માનવાને બદલે તેને સહાનુભૂતિપૂર્વક સાંભળવી જોઈએ. જ્યારે એક પુરુષને એવો વિશ્ર્વાસ બેસશે કે તેની લાગણીઓની કદર થશે અને તેને નબળો ગણવામાં નહીં આવે,ત્યારે તે ચોક્કસપણે પોતાના મનના દરવાજા ખોલશે.
આખરે પુરુષે પોતે પણ આ વાત સમજવી પડશે કે પોતાની ભાવનાઓ વ્યક્ત કરવી એ કોઈ નબળાઈ નથી, પરંતુ હિંમતની નિશાની છે. રડવું કે પોતાની તકલીફ કોઈની સામે મૂકવી એ પુરુષાર્થને ઓછો નથી કરતું, પણ મનને હળવું કરીને ફરીથી મજબૂતીથી ઊભા થવામાં મદદ કરે છે. પોતાના માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે અને પોતાના પ્રિયજનો સાથેના સંબંધોને વધુ ગાઢ બનાવવા માટે પુરુષોએ મૌનનું કવચ તોડીને પોતાની લાગણીઓને વાચા આપવી જ પડશે. જ્યારે પુરુષ પોતાની ભાવનાઓને સ્વીકારતો અને વ્યક્ત કરતો થશે ત્યારે જ તે સાચા અર્થમાં એક તંદુરસ્ત અને ખુશહાલ જીવન જીવી શકશે.
