વલો કચ્છ - ગિરિરાજ

સ્વ. દાદાસાહેબ માવલંકર જેવી વિભૂતિના નામ સાથે જોડાયેલી પ્રવચનમાળામાં કચ્છ જેવા અનોખા પ્રદેશની આર્થિક સફર વિશે વાત કરવી એ એક ગૌરવની બાબત છે. મે 1960માં ગુજરાત રાજ્યના શાસનનો ભાગ બનેલું કચ્છ, ભૌગોલિક રીતે રણ અને સમુદ્રથી ઘેરાયેલું હોવાને કારણે સદીઓ સુધી એક ટાપુની જેમ અલગ-થલગ રહ્યું છે. ઇતિહાસકાર સર રશબ્રૂક વિલિયમ્સે પણ કચ્છને ભારતના પશ્ચિમ કિનારે આવેલો એક વિશિષ્ટ ટાપુ ગણાવ્યો છે. ભૌગોલિક એકલતાને કારણે લોકો કચ્છ એટલે માત્ર `રણ' એટલું જ જાણતા આવ્યા છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા તેનાથી તદ્દન અલગ છે.

વિસ્તારની દૃષ્ટિએ ગુજરાતનો આ સૌથી મોટો જિલ્લો છે, જેનું કુલ ક્ષેત્રફળ (રણ સહિત) 16,608 ચોરસ માઈલ છે, જેમાં મુખ્ય ભૂમિભાગ આશરે 8,000 ચોરસ માઈલનો છે. કચ્છની ભૌગોલિક સંરચના મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલી છે: 1. રણ અને બન્ની પ્રદેશની અતિ વિશાળ સપાટ જમીન, 2. પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી ફેલાયેલો પહાડી પ્રદેશ (મુખ્ય ભૂમિ), 3. 210 માઈલ લાંબો વિશાળ દરિયા કિનારો.

કચ્છમાં વરસાદ સરેરાશ માત્ર 12 ઇંચ જેટલો જ પડે છે, જે ગુજરાતમાં સૌથી ઓછો છે. વરસાદ અનિયમિત અને અસમાન છે; એક જ વર્ષે કોઈ એક તાલુકામાં 34 ઇંચ વરસાદ પડે તો પડોશી તાલુકામાં માંડ 9 ઇંચ નોંધાય છે. ચોમાસાની મુખ્ય પટ્ટી બહાર હોવાને કારણે અહીં કોઈ બારમાસી નદી નથી. બધી જ નદીઓ કે વોકળા ચોમાસા બાદ સૂકાઈ જાય છે. આ જ કારણે કચ્છ સદીઓથી અછત અને દુષ્કાળનો સામનો કરતું આવ્યું છે.

1લી જૂન 1948ના રોજ આ વંશના અંતિમ શાસક મહારાવ મદનસિંહજીએ રાજ્યની સત્તા ભારત સરકારને સોંપી હતી. કચ્છની પોતાની આગવી બોલી `કચ્છી' છે, જે સિંધી ભાષાને મળતી આવે છે પરંતુ તેના પર ગુજરાતીનો વ્યાપક પ્રભાવ છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે કચ્છી ભાષાની પોતાની કોઈ લિપિ ન હોવાથી, સદીઓથી અહીં વહીવટી અને સાહિત્યિક ભાષા તરીકે ગુજરાતીનો જ ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. ઈ.સ. 1890માં કવિ નર્મદે પણ નોંધ્યું હતું કે, ભલે કચ્છ દૂર છે પણ ત્યાં ગુજરાતી ભાષાના પ્રસાર સાથે કચ્છીઓનું આપણી સાથે ઐક્ય વધી રહ્યું છે.

કચ્છની વસ્તીમાં વિવિધતા છે. ગુજરાતમાંથી આવેલા પાટીદાર ખેડૂતો, સૌરાષ્ટ્રના આહીરો, સિંધના માલધારીઓ અને લોહાણા, ભાટિયા, વાણિયા તથા ભાનુશાલી કોમના લોકોએ અહીં આવીને એક સંયુક્ત અને પ્રગતિશીલ સમાજની રચના કરી છે. 18મી સદીના અંતમાં થયેલા `ઝારાના યુદ્ધ'માં કચ્છે પોતાની યુવા પેઢી ગુમાવી દીધી હતી, જેની અહીંની ખેતી અને અર્થતંત્ર પર લાંબા સમય સુધી નકારાત્મક અસર રહી હતી.

1. ઈ.સ. 1819 પહેલાનો સમૃદ્ધિનો કાળ: આ સમયમાં સિંધુ નદીનું વહેણ કચ્છમાંથી પસાર થતું હોવાથી લખપત અને આસપાસના વિસ્તારોમાં ચોખાનો મબલખ પાક થતો. વહાણવટું, હસ્તકલા અને પશુપાલન ચરમસીમાએ હતા. રામસિંહ માલમ નામના કલાકાર ડચ કળાઓ શીખીને આવ્યા બાદ તેમણે કાચકામ, ચાંદીકામ અને મીનાકારી જેવી હસ્તકલાઓનો પાયો નાખ્યો, જે આજે પણ `કચ્છી કલા' તરીકે પ્રખ્યાત છે. પ્રખ્યાત `આયના મહેલ' તેની જ દેન છે.

2. 1819 થી 1899નો સંક્રાંતિકાળ: 1819ના ભયાનક ધરતીકંપે કચ્છની ભૂગોળ બદલી નાખી. ભૂકંપને કારણે રણની જમીન ઊંચી થઈ ગઈ, જેને `અલ્લાહ-બંધ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ભૌગોલિક ફેરફારને કારણે સિંધુ નદીનું વહેણ ફંટાઈ ગયું અને કચ્છની હરિયાળી લુપ્ત થઈ ગઈ. ત્યારબાદ કરાચી અને મુંબઈના વિકાસને કારણે સ્થાનિક વ્યાપારીઓ મુંબઈ અને વિદેશો તરફ સ્થળાંતર કરવા લાગ્યા. 1899ના કપરા દુષ્કાળે આ સ્થળાંતરને વધુ વેગ આપ્યો.

3. 1900 થી 1947નો `મનીઑર્ડર' અર્થતંત્રનો કાળ: દુષ્કાળ અને કડક જકાત નીતિઓને કારણે સ્થાનિક ઉત્પાદન મોંઘું બન્યું. હજારો લોકો રોજગારીની શોધમાં મુંબઈ, આફ્રિકા અને કલકત્તા સ્થાયી થયા. તેઓ બહાર કમાઈને જે નાણાં મોકલતા તેના પર જ કચ્છના પરિવારોનો નિર્વાહ થતો, જેને કારણે કચ્છ `મનીઑર્ડર અર્થતંત્ર' તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું. બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ મોંઘવારી વધતાં આ વ્યવસ્થા પણ નબળી પડી અને 1948માં જ્યારે ભારત સરકારે કચ્છનો વહીવટ સંભાળ્યો ત્યારે અહીંનું અર્થતંત્ર લગભગ ભાંગી પડ્યું હતું.

સ્વાતંત્ર્ય બાદ કચ્છના વિકાસને નવી પાંખો મળી. કંડલા-ડીસા રેલવે લાઇનના નિર્માણથી કચ્છ દેશના મુખ્ય ભૂમિભાગ સાથે જોડાયું. આ એક જ પરિબળે કચ્છના વ્યાપારમાં નવો પ્રાણ ફૂંક્યો.

દેશના ભાગલા પછી કરાચી બંદર ગુમાવ્યા બાદ, ભારત સરકારે કંડલાને મહાબંદર તરીકે વિકસાવવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો. કચ્છના પેટાળમાં લિગ્નાઈટ (કોલસો), બોક્સાઈટ અને જીપ્સમ જેવા મૂલ્યવાન ખનીજોનો વિપુલ ભંડાર છે. આ ખનીજો આધારિત ઉદ્યોગો સ્થપાવાથી ખેતી પરનું ભારણ ઘટશે.

1948 પહેલાં પોતાની એકલતામાં જીવતું કચ્છ આજે ભારતના મુખ્ય પ્રવાહમાં ભળી ચૂક્યું છે. હવે કચ્છના પ્રશ્નો એ માત્ર કચ્છના નથી, પણ સમગ્ર ગુજરાતના પ્રશ્નો છે. ગુજરાતના વિકાસની સાથે કચ્છ પણ આર્થિક ક્ષેત્રે નવી ઊંચાઈઓ સર કરી રહ્યું છે. પ્રવાસન અને ઉદ્યોગોની ગતિએ કચ્છને આજે સમૃદ્ધ જિલ્લો બનાવી દીધો છે.