ભારતમાં વિજયાદશમી એટલે કે દશેરાનો તહેવાર અસત્ય પર સત્યના વિજય અને અધર્મ પર ધર્મના વિજય તરીકે દેશભરમાં ભારે ધામધૂમથી ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે દેશના ખૂણે-ખૂણે રામલીલાના મંચન બાદ રાવણ, મેઘનાદ અને કુંભકર્ણના વિશાળ પૂતળાઓનું દહન કરવામાં આવે છે. પરંતુ જે લંકાપતિ રાવણનો વધ આ દિવસે થયો હતો, તે જ શ્રીલંકામાં આ તહેવાર કેવી રીતે ઉજવાય છે? શું ત્યાં પણ રાવણના પૂતળાનું દહન કરાય છે કે પછી રાવણ પ્રત્યે ત્યાંના લોકોની વિચારસરણી સાવ અલગ છે?
વાત કરીએ રાવણની લંકા એટલે કે આજના શ્રીલંકાની તો શ્રીલંકાનો સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિકોણ ભારત કરતાં ઘણો ભિન્ન છે. લંકાની ભૂમિ પર રાવણને એક ખલનાયક તરીકે નહીં, પરંતુ પ્રાચીન રાજા અને પ્રકાંડ વિદ્વાન તરીકે જોવામાં આવે છે. ભારતમાં દશેરાનો તહેવાર પ્રભુ શ્રીરામના વિજય પર્વ તરીકે જાહેર સ્તરે ઉજવાય છે, જ્યારે શ્રીલંકાની બહુમતી વસ્તી બૌદ્ધ ધર્મનું પાલન કરે છે.
શ્રીલંકામાં વસતો નાનો હિન્દુ સમુદાય પોતાના ઘરો અને મંદિરો પૂરતો આ તહેવાર મનાવે છે, પરંતુ ત્યાં ભારતના જેવું મોટા પાયે રામલીલા કે રાવણ દહનનું કોઈ સાર્વજનિક આયોજન થતું નથી. સામાન્ય શ્રીલંકન નાગરિકો માટે દશેરાનું કોઈ મોટું ધાર્મિક કે રાષ્ટ્રીય મહત્વ નથી.
ભારતમાં જેને અહંકાર અને બુરાઈનું પ્રતીક માનીને તેના પૂતળાનું દહન કરવામાં આવે છે, તે જ રાવણની ઈમેજ શ્રીલંકાના ઈતિહાસમાં તદ્દન જુદી છે. સ્થાનિક લોકો રાવણને લંકાના એક અત્યંત પરાક્રમી રાજા, મહાન યોદ્ધા, ચિકિત્સક અને ચારેય વેદોના મહાન જ્ઞાતા માને છે. શ્રીલંકાના ઘણા વિસ્તારોમાં રાવણને એક કુશળ વહીવટકર્તા અને પરમ શિવભક્ત તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. પોતાના પ્રાચીન સમ્રાટ અને ઐતિહાસિક વારસાના પ્રતીક સમાન હોવાથી ત્યાં ક્યારેય રાવણના પૂતળાના દહન કરવાની પરંપરા વિકસી નથી.
શ્રીલંકામાં રાવણનું દહન તો નથી થતું, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલી એક અત્યંત ભવ્ય અને અનોખી સાંસ્કૃતિક પરંપરા જોવા મળે છે. ત્યાંના એક પ્રતિષ્ઠિત બૌદ્ધ મંદિરમાં દર વર્ષે એક ભવ્ય સાંસ્કૃતિક શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવે છે, જેમાં રાવણની વિશાળ પ્રતિમાને શણગારેલા હાથીની પીઠ પર બિરાજમાન કરવામાં આવે છે. આ ભવ્ય આયોજનને સ્થાનિક ભાષામાં 'મેદિન મહા પેરાહેરા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ શોભાયાત્રામાં સજાવેલા ગજરાજ, પરંપરાગત સિંહલી લોકનૃત્યો અને રંગબેરંગી સાંસ્કૃતિક વિધિઓનું આયોજન થાય છે.
પન્નીપિટિયાનું શ્રી દેવરમ વિહાર મંદિર
રાવણની પ્રતિમા સાથે નીકળતી આ પ્રખ્યાત શોભાયાત્રાનું મુખ્ય કેન્દ્ર કોલંબો નજીક પન્નીપિટિયા વિસ્તારમાં આવેલું ઐતિહાસિક 'શ્રી દેવરમ વિહાર મંદિર' છે. દર વર્ષે માર્ચ મહિનામાં આ મંદિર ભવ્ય ઉત્સવનું કેન્દ્ર બને છે, જેમાં દેશ-વિદેશના હજારો શ્રદ્ધાળુઓ અને પ્રવાસીઓ ભાગ લે છે. બૌદ્ધ સંસ્કૃતિ અને પ્રાચીન લંકન ઇતિહાસના અનોખા સમન્વય સમાન આ યાત્રા વૈશ્વિક સ્તરે આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહે છે.
મેદિન પોયા અર્થાત જ માર્ચ પૂનમનું ધાર્મિક મહત્વ
આ આયોજન બૌદ્ધ ધર્મના પવિત્ર કેલેન્ડર સાથે સંકળાયેલું છે. આ ઉત્સવ માર્ચ મહિનામાં આવતી પૂર્ણિમાના દિવસે મનાવવામાં આવે છે, જેને બૌદ્ધ પરંપરામાં 'મેદિન પોયા' કહેવામાં આવે છે. બૌદ્ધ માન્યતા મુજબ, આ પવિત્ર તિથિએ ભગવાન બુદ્ધ જ્ઞાનપ્રાપ્તિ પછી પહેલીવાર પોતાના પૈતૃક નગર કપિલવસ્તુ પરત ફર્યા હતા. આ પાવન દિવસે દેવરમ વિહાર મંદિર દ્વારા રાવણની પ્રતિમા સાથે પેરાહેરા સરઘસ કાઢીને શ્રીલંકાની પ્રાચીન સંસ્કૃતિ અને ઈતિહાસને સન્માન આપવામાં આવે છે.
